Tiktoker Huỳnh Thuyên trong một buổi livestream. Ảnh: Thế Hà
Kẻ thắng và người thua
Huỳnh Thuyên, 28 tuổi, một mình điều hành một spa nhỏ, nhưng công việc chính là làm KOL. Cô có kênh Tiktok hơn 218.000 follower (người theo dõi). Thu nhập chính đến từ nhiều nguồn: livestream bán hàng, hợp tác nhãn hàng, tiếp thị liên kết, quảng cáo thụ động…mang lại cho cô trung bình khoảng 200 triệu đồng mỗi tháng.
Cô nói đã đăng ký hộ kinh doanh cá thể để được ưu đãi về thuế. Nếu đóng thuế thu nhập cá nhân, cô mất tới 35%. Tức là trên 300 triệu mỗi năm. "Nhưng mức thuế sẽ được giảm chỉ còn khoảng 5 – 7% khi em đăng ký hộ kinh doanh" – Thuyên cho biết.
Mức thu nhập của cô, giờ là mơ ước của nhiều người trẻ. Nhưng đó mới chỉ là mức trung bình. Theo Thuyên, những KOL top 1 có thể thu nhập hàng tỷ đồng mỗi phiên Live, nếu có các nhãn hàng lớn đứng sau.
Theo thống kê trong 9 tháng đầu năm 2025, tổng thu thuế từ thương mại điện tử (bao gồm Shopee, Lazada, Tiki...) đạt khoảng 152.000 tỷ VND. Các nền tảng nước ngoài như Google, Meta, TikTok, Netflix nộp hơn 8.700 tỷ cũng trong khoảng thời gian này.
Nhưng cuộc chơi nào cũng có kẻ thắng, người thua.
Việt Anh, 28 tuổi, quê ngoài bắc, vào TP Hồ Chí Minh từ năm 2018. Lúc đầu anh lên ý tưởng làm kênh YouTube ẩm thực. Hiện thì anh vẫn đang sống cùng 3 người bạn trong phòng trọ 20 mét vuông tại Bình Thạnh, nhưng đã chuyển sang thử nghiệm làm video hoạt hình bằng AI. Chưa tháng nào thu nhập vượt 10 triệu đồng từ nghề creator.
"Anh biết ở quê mọi người nói gì không" – Việt Anh nói mà không nhìn lên: "họ không hiểu creator là gì, trong mắt bố mẹ và họ hàng, em vẫn lông bông sáu năm qua".
Lúc đầu, Việt Anh tính làm YouTube về ẩm thực, tích lũy vài trăm nghìn subscriber, rồi sống bằng quảng cáo. Anh đã xem đủ video thành công của người khác để tin rằng mình biết cách.
Kênh YouTube đầu tiên đạt 4.200 subscriber sau mười tám tháng, rồi xu hướng ăn uống cái gì cũng "siêu to khổng lồ" qua đi, kênh giảm dần tương tác.
Anh chuyển sang TikTok năm 2021. Lần này có chiến lược hơn: thuê một số sinh viên làm thêm livestream bán các mặt hàng tiêu dùng như móc khóa, móc dán tường, giấy vệ sinh, mỗi tối từ 8 đến 11 giờ. Ba tháng đầu có vẻ khởi sắc. Nhưng sau đó nhiều đối thủ cạnh tranh có quy mô và giá thành tốt hơn, trong khi nền tảng và các sàn thương mại điện tử liên tục tăng tỷ lệ chi phí. Việt Anh nói chỉ đủ duy trì hệ thống và trả lương cho các cộng tác viên.
"Thời đó em còn ngủ lại luôn ở văn phòng, ngay cạnh chỗ livestream để tiết kiệm chi phí". Cậu kể.
Bố mẹ nhiều lần gọi về quê, cưới vợ, tìm một công việc khác. Việt Anh vẫn loay hoay với những thử nghiệm mới, giờ thì quyết định làm hoạt hình AI. "Không phải vì đam mê hay coi thường gia đình, mà vì một lý do đơn giản nhưng khó nói: em không biết mình sẽ làm gì khác."
Sáu năm ở thành phố, không có bằng cấp, không có kinh nghiệm làm việc trong công ty, không có mạng lưới quan hệ nghề nghiệp theo nghĩa truyền thống. Những gì anh có - hiểu biết về thuật toán, cảm nhận về xu hướng nội dung, khả năng tự học công nghệ mới - là những thứ không dễ ghi vào CV.
"Tháng trước, bố mẹ gọi vào, bảo muốn bán nhà ở quê để mua cho em một căn chung cư làm bàn đạp. Đó là thời điểm em nhận ra mình thất bại" giọng Việt Anh hơi nghẹn lại.
"AI và các nền tảng thay đổi quá nhanh, lâu lâu YouTube quét bản quyền và hàng loạt kênh gặp vấn đề. Bọn em hay nói đùa với nhau, rằng tụi em không phải đang theo đuổi giấc mơ, chỉ là chưa chịu thức dậy".
Trong căn phòng trọ chưa đầy 20 mét vuông, ba chiếc máy tính, ba góc làm việc được ngăn cách bởi kệ sách tự đóng từ ván ép. Tối nào cũng có người thức đến gần sáng.
Nhiều creator trẻ hiện sống và làm việc gần như toàn thời gian trước màn hình máy tính và điện thoại. Ảnh: Thế Hà
Một tầng lớp lao động mới đang xuất hiện
Chỉ một chiếc điện thoại, nhiều người trẻ giờ có thể bán hàng trên toàn quốc, kiếm tiền từ livestream hoặc xây dựng thương hiệu cá nhân mà không cần văn phòng hay công ty.
Báo cáo Digital 2025 của DataReportal cho biết Việt Nam hiện có khoảng 80 triệu người dùng internet và hơn 76 triệu tài khoản mạng xã hội. Khi phần lớn sự chú ý của xã hội chuyển lên nền tảng số, việc kiếm tiền từ sự chú ý cũng trở thành một ngành công nghiệp.
Mười năm trước, những nghề như TikToker, Streamer, Reviewer hay KOC gần như không tồn tại. Nhưng hiện nay, internet đã tạo ra một thị trường lao động mới.
Nhiều nhà sáng tạo nội dung được mời tham gia chiến dịch cộng đồng, hợp tác với doanh nghiệp lớn, thậm chí được trao giải thưởng sáng tạo số. Các nhãn hàng xem creator như một kênh quảng cáo hiệu quả. Nhiều người trẻ xem đây là cơ hội đổi đời.
Không cần vốn lớn, không cần văn phòng, không cần quan hệ. Chỉ cần một video viral.
Nhưng phía sau những video triệu view và các phiên livestream doanh số lớn là một thị trường cạnh tranh khắc nghiệt. Và phần lớn những người làm nghề này không có hợp đồng lao động ổn định, bảo hiểm xã hội hay hệ thống bảo vệ nghề nghiệp rõ ràng. Thu nhập phụ thuộc vào lượt xem. Lượt xem phụ thuộc vào thuật toán. Và thuật toán thì không ai thực sự kiểm soát được.
"Có tháng em kiếm được vài chục triệu, nhưng cũng có tháng gần như trắng tay", Việt Anh kể.
Dù vậy, rất ít người muốn rời khỏi nền kinh tế này.
Huỳnh Thuyên cho biết cô gần như không có khái niệm giờ làm việc cố định. Có hôm livestream tới nửa đêm rồi tiếp tục trả lời tin nhắn khách hàng tới gần sáng. "Nếu ngừng tương tác, coi như mình biến mất", cô nói.
Người trẻ không chỉ làm việc trên internet, họ đang sống trong đó. Nơi thuật toán có thể đưa một video, một người trở nên "sáng nhất cõi mạng" chỉ trong một đêm, nhưng cũng có thể khiến họ biến mất trong im lặng chỉ bằng một vài thay đổi công nghệ.
Gần sáng, trong tiếng quạt máy rè rè và hơi nóng tỏa ra từ ba chiếc máy tính, Việt Anh tiếp tục đẩy một video lên YouTube.
Biết đâu, một trong số đó sẽ viral và kéo họ ra khỏi cảnh mắc kẹt lâu nay./.
Đón đọc bài 3: "Sống ảo" hay trải nghiệm thật mới quan trọng?
Bình luận (0)