Lá chắn số giữa đại ngàn

Từ những dấu chân băng rừng

Giữa nhịp chuyển mình của ngành lâm nghiệp, những cánh rừng hôm nay đang dần được "quan sát" bằng dữ liệu vệ tinh, bản đồ số và các hệ thống cảnh báo từ xa. Nhưng phía sau những tín hiệu công nghệ ấy vẫn là ký ức về một thời người kiểm lâm giữ rừng hoàn toàn bằng kinh nghiệm, bằng những chuyến tuần tra kéo dài nhiều ngày giữa đại ngàn Bidoup - Núi Bà.

Đứng trước màn hình hiển thị dữ liệu cảnh báo cháy rừng tại Trạm Kiểm lâm Liêng Ka, ông Cao Minh Trí, người có nhiều năm gắn bó với nghề kiểm lâm vẫn nhớ rõ quãng thời gian nghề giữ rừng gần như chỉ dựa vào đôi chân và kinh nghiệm thực địa.

Ngày ấy, hành trang của người kiểm lâm chỉ là chiếc ba lô cũ, cuốn sổ tay, tấm bản đồ giấy bạc màu cùng chiếc la bàn luôn mang theo bên mình. Mỗi khi nhận tin báo phá rừng hay cháy rừng, anh em phải đi bộ hàng giờ xuyên rừng sâu, vượt dốc, băng suối giữa điều kiện thời tiết khắc nghiệt để tiếp cận hiện trường.

"Có những hôm anh em đi từ sáng tới tối mới tới nơi. Muốn phát hiện cháy rừng phải chờ nhìn thấy cột khói giữa núi, còn xác định vị trí vi phạm thì dò từng điểm trên bản đồ giấy", ông Trí nhớ lại.

Không chỉ vất vả, toàn bộ thông tin về diễn biến rừng khi ấy gần như phụ thuộc hoàn toàn vào kinh nghiệm thực địa và nguồn tin từ người dân. Nhiều vụ việc khi lực lượng kiểm lâm tiếp cận được hiện trường thì dấu vết đã gần như bị xóa sạch. Giữa vùng rừng rộng lớn, người giữ rừng gần như phải "thuộc rừng" bằng trí nhớ, từ từng con dốc, khe suối cho đến những cung đường tuần tra xuyên đêm.

Những đêm mắc võng bên suối, những chuyến băng rừng nhiều ngày hay những lần đối mặt với mưa rừng, vắt bám và nguy cơ lâm tặc chống trả đã trở thành ký ức không thể quên với nhiều thế hệ kiểm lâm.

Hơn nửa thế kỷ kể từ ngày lực lượng Kiểm lâm Việt Nam ra đời, hành trình giữ rừng hôm nay đã có nhiều đổi thay. Nếu trước đây người kiểm lâm chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và dấu chân thực địa, thì nay dữ liệu số, bản đồ vệ tinh và các nền tảng công nghệ đang dần trở thành "cánh tay nối dài" giữa đại ngàn.

Tại Hạt Kiểm lâm Bidoup - Núi Bà, dữ liệu rừng hiện đã được số hóa theo từng tiểu khu, khoảnh, lô; các tuyến tuần tra và điểm nghi vi phạm được cập nhật trên nền tảng điện tử phục vụ công tác quản lý, bảo vệ rừng. Những nền tảng dữ liệu viễn thám, GIS, hệ thống cảnh báo cháy rừng hay phần mềm SMART cũng đang từng bước được ứng dụng trong thực tiễn.

Chỉ riêng mùa khô 2025 – 2026, thông qua hệ thống cảnh báo biến động rừng và dữ liệu vệ tinh, lực lượng kiểm lâm Bidoup - Núi Bà đã phát hiện, ngăn chặn kịp thời 19 vụ cháy, không để xảy ra thiệt hại tài nguyên rừng.

... đến "lá chắn số giữa đại ngàn 

Giữa guồng quay chuyển đổi số của ngành lâm nghiệp, lớp kiểm lâm trẻ hôm nay đang trở thành những người thích ứng nhanh với công nghệ mới.

Anh Phạm Xuân Đảm, kiểm lâm công tác tại Hạt Kiểm lâm Bidoup - Núi Bà cho biết, dữ liệu cảnh báo hiện nay giúp lực lượng kiểm lâm chủ động hơn trong tiếp cận hiện trường, nhất là vào mùa khô.

"Có những hôm đang đi tuần thì nhận được cảnh báo nghi cháy rừng hoặc nghi biến động rừng. Anh em phải đổi hướng ngay để tiếp cận hiện trường. Có trường hợp chỉ là người dân đốt thực bì, nhưng cũng có lúc nếu chậm vài giờ thôi là lửa có thể lan rất nhanh", anh chia sẻ.

Theo anh Đảm, công nghệ hỗ trợ rất nhiều cho lực lượng kiểm lâm, nhưng dữ liệu chỉ là bước đầu. "Cuối cùng vẫn phải có người trực tiếp vào rừng kiểm tra thực địa. Có khu vực mất hoàn toàn sóng điện thoại, mọi liên lạc phụ thuộc vào bộ đàm", anh nói.

Không chỉ áp lực bởi thời tiết khắc nghiệt, lực lượng kiểm lâm hôm nay còn phải thích ứng với yêu cầu mới trong quản lý rừng. Từ những người chuyên tuần tra thực địa, họ dần phải làm quen với dữ liệu số, bản đồ điện tử, thiết bị định vị và các nền tảng cảnh báo trực tuyến.

Tuy nhiên, hành trình chuyển đổi số giữa đại ngàn vẫn còn nhiều khó khăn. Bidoup - Núi Bà là khu vực có địa hình hiểm trở, nhiều nơi gần như tách biệt hoàn toàn với sóng điện thoại và internet. Những chuyến tuần tra kéo dài nhiều ngày khiến pin thiết bị nhanh cạn, tín hiệu GPS mất ổn định; việc cập nhật dữ liệu nhiều khi vẫn phải thực hiện thủ công sau khi trở về trạm.

Theo ông Nguyễn Hoàng Hà – Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Bidoup - Núi Bà, hiện nhiều trang thiết bị phục vụ chuyển đổi số như drone, GPS cầm tay, camera giám sát rừng, hệ thống lưu trữ dữ liệu hay phần mềm cảnh báo vẫn còn thiếu hoặc chưa được đầu tư đồng bộ.

"Chuyển đổi số trong ngành kiểm lâm không chỉ là chuyện trang bị máy móc, mà còn là quá trình thay đổi tư duy quản lý giữa điều kiện đặc thù của rừng núi. Muốn ứng dụng công nghệ hiệu quả thì phải có hạ tầng, có thiết bị và nguồn nhân lực phù hợp", ông Hà cho biết.

Thực tế hiện nay, nhiều ứng dụng công nghệ mới chỉ dừng ở mức hỗ trợ bước đầu cho công tác quản lý, bảo vệ rừng. Không ít khu vực rừng sâu vẫn thiếu thiết bị giám sát, thiếu phương tiện chuyên dụng hoặc chưa đủ điều kiện để vận hành đồng bộ các nền tảng số. Trong khi đó, nhiều cán bộ kiểm lâm lớn tuổi vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ mới.

Chiều muộn, màn sương dần phủ xuống những cánh rừng Bidoup - Núi Bà. Nhìn về phía núi rừng xanh thẳm, ông Cao Minh Trí chậm rãi nói:

"Giờ công nghệ hiện đại hơn nhiều rồi. Có vệ tinh, có cảnh báo cháy rừng, có dữ liệu số hỗ trợ anh em phát hiện nhanh hơn trước. Nhưng máy móc chỉ giúp mình nhìn rừng từ xa. Muốn biết thực tế thế nào thì cuối cùng vẫn phải có người trực tiếp băng rừng, leo núi, kiểm tra hiện trường. Giữ rừng cuối cùng vẫn phải là con người".