Ban đầu, lươn chỉ là một món ăn dân gian của người dân lúc nông nhàn. Ảnh Ngọc Quân.
Từ món ăn dân gian thành di sản ẩm thực quốc gia
Những ngày giáp Tết, các cơ sở chế biến lươn ở làng Phan Thanh (xã Hợp Minh, tỉnh Nghệ An) luôn rộn ràng từ sáng sớm đến tối muộn. Danh tiếng của làng nghề càng được vang xa hơn nữa khi "Tri thức về chế biến món ăn từ lươn ở Nghệ An" được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào đầu tháng 1/2026.
Vì vậy, Tết năm nay, sản phẩm làng Phan Thanh càng được thị trường ưa chuộng, lượng đơn hàng tăng mạnh. Đặc biệt, thời điểm giáp Tết, người dân nơi đây tranh thủ làm ngày, làm đêm để kịp giao cho khách hàng.
Anh Nguyễn Minh Thao (34 tuổi, chủ một cơ sở chế biến lươn) cho biết, nghề sơ chế lươn ở làng Phan Thanh hoạt động quanh năm, song tất bật nhất là dịp Tết. Vụ lươn tết thường bắt đầu từ tháng 11 Âm lịch, cao điểm nhất là nửa cuối tháng Chạp.
Nhận thấy nhu cầu tăng cao, người dân đã ý thức chuyển hướng bán ra thị trường. Ảnh Ngọc Quân.
"Dịp cận Tết, tôi phải thuê thêm 10 lao động thời vụ để làm kịp giao cho khách. Mỗi ngày, cơ sở thu mua khoảng 300 - 400kg lươn sống để chế biến. Sản phẩm được đi tiêu thụ khắc các tỉnh thành trên cả nước", anh Nguyễn Minh Thao vui vẻ cho biết.
Công việc chế biến lươn trải qua nhiều khâu từ: sơ chế, ướp gia vị, chế biến, đóng gói cho đến giao dịch, vận chuyển. Lươn sau khi được rửa sạch sẽ được cắt bỏ đầu, đuôi, loại bỏ ruột. Tiếp đó, những người thợ sẽ chuyển sang công đoạn gỡ xương. Và công đoạn cuối cùng là ướp lươn với nghệ tươi cùng một số gia vị đặc trưng.
Theo bà Nguyễn Thị Mai, một cơ sở tại làng Phan Thanh cho biết, lươn cuộn thịt được xem là sản phẩm chạy nhất vào mỗi dịp Tết đến. Nguyên liệu của lươn cuộn gồm: thịt heo nạc được băm nhuyễn, trộn đều với gia vị để làm nhân, sau đó cuộn cùng lươn, buộc chặt bằng hành lá.
Từ nguyên liệu chính là lươn có thể chế biến hơn 50 món ăn khác nhau. Ảnh Ngọc Quân.
"Mỗi khay có từ 18 - 20 cuộn lươn, được xếp và đưa vào tủ cấp đông từ 2 - 3 tiếng trước khi xuất bán. Đây là sản phẩm khách hàng ưa chuộng để về ăn Tết và làm quà biếu", bà Nguyễn Thị Mai nói thêm.
Lươn cuộn được buộc chặt bằng hành lá, cho vào vào khay xốp và để trong tủ cấp đông từ 2 đến 3 tiếng. Khi khách hàng mua về, chỉ cần nấu chín trong khoảng 20 - 30 phút là có thể thưởng thức món ăn thơm ngon, hấp dẫn.
Gia vị sử dụng trong chế biến món lươn Nghệ An thường là những nguyên liệu truyền thống gắn bó với đời sống người dân như: nghệ, hành, ớt, tiêu, mẻ… Trong đó, nghệ không chỉ tạo màu sắc hấp dẫn mà còn góp phần làm dậy mùi, cân bằng hương vị; ớt và tiêu mang đến vị cay nồng đặc trưng – một dấu ấn rõ nét của ẩm thực xứ Nghệ.
Trong đó, lươn cuộn thịt được xem là sản phẩm cầu kỳ và đắt khách nhất của làng nghề mỗi dịp tết đến. Ảnh Ngọc Quân.
Lươn xứ Nghệ vươn ra thị trường quốc tế
Đặc sản lươn đồng làng Phan Thanh lâu nay đã nổi tiếng gần xa với hương vị thơm ngon, đậm đà, bổ dưỡng, được khách hàng trong nước ưa chuộng và hết lời ca ngợi.
Thế nhưng, trước đây, Phan Thanh chỉ là một làng quê thuần nông, người dân tranh thủ lúc nông nhàn đi thả trúm, bắt lươn cải thiện bữa ăn. Cách đây chục năm trước, nhận thấy nhu cầu tiêu thụ lươn sạch, lươn sơ chế sẵn tăng cao, người dân trong làng đã chuyển hướng. Họ đầu tư máy móc, người dân chuyển sang sơ chế, chế biến sâu, tạo nên một chuỗi giá trị khép kín.
Từ nguyên liệu chính là lươn có thể chế biến hơn 50 món ăn khác nhau, được đặt tên theo cách sơ chế (lươn xào, lươn om, lươn nướng, lươn cuốn…), cách kết hợp nguyên liệu (lươn om chuối đậu, lươn nấu măng chua, lươn nấu canh chua…), hoặc phương thức chế biến đặc trưng (cháo lươn, súp lươn, miến lươn).
Mỗi món ăn là sự kết tinh giữa tri thức ẩm thực dân gian và sự sáng tạo linh hoạt trong quá trình phát triển. Tất cả tạo nên một bản giao hưởng ẩm thực mang đậm bản sắc xứ Nghệ.
Sau nhiều nỗ lực, năm 2022, Phan Thanh được nhà nước công nhận là làng nghề chế biến lươn. Đây không chỉ là một danh hiệu, mà là cột mốc đánh dấu sự chuyên nghiệp hóa của một nghề thủ công của làng.
Với việc ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, món lươn được kỳ vọng sẽ thúc đẩy kinh tế địa phương. Ảnh Ngọc Quân.
Quá trình này góp phần nâng tầm các món ăn từ dân dã trở thành một biểu tượng ẩm thực đặc trưng của, đóng vai trò quan trọng trong quảng bá văn hóa ẩm thực và phát triển kinh tế địa phương.
Ngày nay, lươn Nghệ An vượt ra khỏi phạm vi địa phương, hiện diện ở các đô thị lớn trong nước như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và xuất khẩu ra nhiều nước trên thế giới… với những hình thức thích ứng linh hoạt.
Trao đổi về việc này, bà Nguyễn Phương Thảo, Chủ tịch UBND xã Hợp Minh cho biết, sản phẩm lươn Phan Thanh hiện được tiêu thụ rộng khắp cả nước và xuất khẩu phục vụ người Việt xa quê.
"Việc được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mở ra nhiều cơ hội để làng nghề mở rộng quy mô, phát triển bền vững. Nghề chế biến lươn giữ sinh kế bền vững và góp phần nâng cao đời sống cho người dân địa phương", Chủ tịch xã Hợp Minh nói.
Bình luận (0)