Lời cảnh báo toàn cầu về năng lực ứng phó dịch bệnh

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhận định nguy cơ Hantavirus bùng phát thành đại dịch toàn cầu hiện ở mức thấp, song đợt lây nhiễm virus Andes trên du thuyền MV Hondius tiếp tục làm dấy lên lo ngại về khả năng ứng phó của thế giới trước các mối đe dọa dịch bệnh.

Bài học từ ổ dịch Hantavirus trên du thuyền MV Hondius

Theo WHO, tính đến ngày 12/5 đã ghi nhận 11 trường hợp liên quan ổ dịch trên tàu MV Hondius, gồm 9 ca xác định dương tính và 2 trường hợp nghi nhiễm. Trong số này có ít nhất 3 người tử vong. Toàn bộ hành khách và thủy thủ đoàn từng ở trên tàu hiện được theo dõi y tế nghiêm ngặt, nhiều người phải cách ly tới 42 ngày do thời gian ủ bệnh kéo dài của virus.

Các ca mắc mới tiếp tục xuất hiện tại nhiều quốc gia sau khi hành khách rời tàu trở về nơi cư trú. Mới đây, giới chức Canada xác nhận thêm một hành khách dương tính với virus Andes, cho thấy chuỗi lây nhiễm vẫn chưa hoàn toàn chấm dứt. Hơn 120 hành khách hiện đang được giám sát y tế tại các quốc gia khác nhau, trong đó có công dân Australia và New Zealand đang cách ly tại một cơ sở gần thành phố Perth.

Virus Andes được xem là chủng Hantavirus đặc biệt nguy hiểm bởi đây là biến thể hiếm hoi có khả năng lây truyền trực tiếp từ người sang người. Virus này vốn lưu hành trong quần thể động vật gặm nhấm tại khu vực Nam Mỹ và lây sang người thông qua tiếp xúc với chất thải hoặc dịch tiết của chuột mang mầm bệnh.

Giới chuyên gia nhận định, sự kiện bùng phát trên du thuyền MV Hondius có nhiều điểm tương đồng đáng lo ngại với giai đoạn đầu của đại dịch COVID-19. Cả hai đều bắt nguồn từ hiện tượng lây truyền từ động vật sang người, xảy ra trong môi trường khép kín có mật độ tiếp xúc cao và liên quan hoạt động di chuyển quốc tế.

Tuy nhiên, WHO khẳng định Hantavirus khó có khả năng gây đại dịch tương tự Covid-19 do cơ chế lây lan khác biệt đáng kể. Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus nhấn mạnh, virus Andes không có khả năng phát tán mạnh qua không khí như SARS-CoV-2 hay virus cúm. Tiến sĩ Maria Van Kerkhove, Giám đốc bộ phận Quản lý Dịch bệnh và Đại dịch của WHO, cho biết phần lớn các trường hợp lây truyền từ người sang người trong các đợt bùng phát trước đây chỉ xảy ra giữa những người tiếp xúc rất gần.

Theo các chuyên gia dịch tễ học, yếu tố khiến virus khó bùng phát thành đại dịch nằm ở đặc điểm lây truyền hạn chế. Khác với COVID-19 có thể phát tán ngay từ giai đoạn chưa xuất hiện triệu chứng, người nhiễm Hantavirus thường chỉ lây bệnh khi đã phát bệnh rõ rệt. Một khi triệu chứng xuất hiện, tình trạng bệnh thường chuyển nặng nhanh chóng, làm giảm đáng kể khả năng tiếp xúc cộng đồng và cơ hội lây lan tiếp theo.

Giáo sư Vincent Racaniello thuộc Đại học Columbia cho rằng những mầm bệnh dễ gây đại dịch thường là các loại virus có khả năng "ẩn mình", cho phép người mang mầm bệnh vẫn sinh hoạt bình thường trong lúc phát tán virus. Trong khi đó, Hantavirus không có đặc tính này. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ tử vong của virus Andes khá cao, dao động từ 21%-50% tùy từng đợt bùng phát. Thời gian ủ bệnh kéo dài từ 7-39 ngày, trung bình khoảng 18 ngày, khiến việc theo dõi y tế và cách ly phải thực hiện trong thời gian dài. Dù vậy, WHO và nhiều chuyên gia vẫn cho rằng với các biện pháp y tế công cộng truyền thống như truy vết tiếp xúc, cách ly và giám sát dịch tễ, ổ dịch hiện nay nhiều khả năng sẽ được khống chế.

Hồi chuông cảnh báo về năng lực ứng phó đại dịch toàn cầu

Mặc dù nguy cơ bùng phát đại dịch toàn cầu từ Hantavirus được đánh giá thấp, nhiều chuyên gia cho rằng ổ dịch trên du thuyền MV Hondius vẫn là lời cảnh báo nghiêm túc đối với hệ thống an ninh y tế toàn cầu. Theo các nhà khoa học, sự kiện này cho thấy một loại virus có nguồn gốc động vật hoàn toàn có thể nhanh chóng lan rộng ra nhiều quốc gia thông qua hoạt động du lịch và giao thông quốc tế. Môi trường khép kín trên du thuyền với mật độ tiếp xúc cao đã tạo điều kiện thuận lợi cho virus lây lan, tương tự nhiều ổ dịch từng xảy ra trên tàu biển trong đại dịch Covid-19.

Bài viết đăng trên Tạp chí Y khoa BMJ tháng 5/2026 cho rằng, WHO cần thay đổi cách tiếp cận đối với các bệnh truyền nhiễm mới nổi có khả năng lây qua không khí. Nhóm chuyên gia nhận định khái niệm "tiếp xúc gần" thực chất phản ánh việc con người hít phải các hạt khí dung chứa virus trong không gian kín.

Theo đó, việc Hantavirus lây lan trong môi trường tàu biển, phòng kín hoặc phương tiện giao thông công cộng cho thấy nguy cơ phát tán qua không khí không thể bị xem nhẹ. Các nhà nghiên cứu đề xuất nhân viên y tế, bệnh nhân và người tiếp xúc gần cần sử dụng mặt nạ phòng độc đạt chuẩn thay vì khẩu trang thông thường. Ngoài ra, nhóm chuyên gia cũng kêu gọi tăng cường hệ thống thông gió tại bệnh viện, khu cách ly và các không gian công cộng; hạn chế tái tuần hoàn không khí chưa qua lọc; đồng thời đẩy mạnh sử dụng hệ thống lọc HEPA nhằm giảm nguy cơ lây nhiễm.

WHO hiện thúc đẩy triển khai phiên bản sửa đổi của Điều lệ Y tế Quốc tế và hoàn thiện Hiệp định Đại dịch toàn cầu nhằm tăng cường chia sẻ dữ liệu, cảnh báo sớm và hỗ trợ lẫn nhau khi xảy ra khủng hoảng y tế xuyên biên giới. Tuy nhiên, tiến trình này đang đối mặt nhiều khó khăn khi một số quốc gia phản đối sửa đổi mới hoặc cắt giảm đóng góp tài chính cho WHO.

Các chuyên gia cũng cảnh báo những biến đổi do con người gây ra đối với môi trường như phá rừng, mở rộng nông nghiệp, buôn bán động vật hoang dã và biến đổi khí hậu đang làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các bệnh truyền nhiễm mới từ động vật sang người. Theo giới khoa học, các hiện tượng thời tiết cực đoan và sự thay đổi hệ sinh thái có thể làm thay đổi môi trường sống của động vật mang mầm bệnh, gia tăng tiếp xúc giữa con người với các loài trung gian truyền virus.

Bên cạnh đó, làn sóng tin giả và thông tin sai lệch bùng phát nhanh chóng trên mạng xã hội ngay sau khi xuất hiện ổ dịch cũng được xem là thách thức lớn đối với công tác kiểm soát dịch bệnh. WHO cho rằng truyền thông minh bạch, kịp thời và chính xác đóng vai trò đặc biệt quan trọng nhằm tránh gây hoang mang trong cộng đồng.

Nhiều chuyên gia nhận định thế giới có thể đã "thoát hiểm trong gang tấc" với đợt bùng phát Hantavirus lần này. Tuy nhiên, nếu không tăng cường đầu tư cho hệ thống y tế dự phòng, năng lực giám sát dịch tễ và hợp tác quốc tế, nhân loại có thể sẽ không may mắn như vậy trước đại dịch tiếp theo.