Một đô thị đang tập quên đi quá khứ

(Ảnh: Evanto)

Thông tin Hà Nội xóa bỏ 231 chợ cóc khiến nhiều người bất ngờ. Phải chăng những cái chợ cóc kia cũng giống như những chiếc lá già nua, đến lúc phải rụng xuống để nhường chỗ cho chồi non của "văn minh đô thị"?!

Phận "Cóc" và triết lý của sự sinh tồn

Người Việt đặt tên "chợ cóc" thật tài tình. Không phải chợ rồng chợ phượng, mà là cóc - loài vật ngồi xổm. Người bán ngồi xổm, người mua chống chân xe máy, tư thế nửa đứng nửa ngồi đầy tính sẵn sàng: sẵn sàng mua, bán và sẵn sàng... chạy. Nó lầm lũi, xù xì nhưng có sức sống dai dẳng.

Nếu phải giải mã sức sống của 231 cái chợ này, thì chìa khóa là chữ "Tiện". Tiện đường, tiện tay, tiện miệng. Siêu thị văn minh đòi hỏi quy trình công nghiệp. Còn chợ cóc là quy trình "một chạm", tối giản hóa hành vi thương mại.

Người ta muốn xóa chợ để trả lại vỉa hè, để thành phố đẹp như Paris hay Singapore. Nhưng ẩn sau sự hào nhoáng của những vỉa hè sạch bong là nỗi sợ về lạnh lẽo. Sợ rằng khi tiếng ồn ào hỗn độn của chợ búa tắt đi, ta sẽ phải đối diện với sự im lặng vô hồn của những con phố - nơi con người chỉ lướt qua nhau...

Chợ cóc không chỉ bán hàng hóa, nó bán sự "kết nối". Xóa chợ là cắt đứt những "điểm huyệt" lưu thông của tình làng nghĩa xóm. Chợ cóc mang lại một cấu trúc âm thanh đặc biệt cho đô thị. Đó là những âm thanh "xã hội": tiếng người, tiếng mặc cả, tiếng gà vịt... những dải tần số ấm áp của sự sống.

Nếu một ngày Hà Nội vắng bặt tiếng rao, vắng bặt tiếng lao xao chợ búa, và thay vào đó là sự im lặng của những con phố bê tông hóa, chỉ còn tiếng lốp xe rào rào ma sát trên nhựa đường, thì đó có phải là một sự tiến bộ? Hay đó là dấu hiệu của một đô thị đang dần mất đi khả năng "trò chuyện" với cư dân của mình?

Mùi vị ký ức và những đồng xu lẻ

Chợ cóc là bảo tàng ẩm thực thu nhỏ. Ở đó có mớ rau muống vừa hái, có quả cà chua chín cây, có những thức quà như Cốm Làng Vòng hay bánh chè lam. Cốm phải được gói trong lá sen, buộc rơm nếp từ bàn tay bà cụ ngồi góc vỉa hè mới ra cái vị Hà Nội. Đưa những thứ ấy vào kệ kính siêu thị dưới ánh đèn neon lạnh lẽo, chúng sẽ trở thành hàng hóa vô tri, mất đi cái hồn cái vía.

Đằng sau những sạp hàng ấy là hàng vạn phận người. Họ là nông dân không có đất, là lao động tự do. Vỉa hè là "sàn giao dịch" duy nhất chào đón họ. Mỗi mớ rau rẻ hơn siêu thị vài nghìn đồng là cứu cánh cho người mua nghèo, và là tiền học, tiền thuốc cho gia đình người bán. Chợ cóc chính là "lưới an sinh xã hội" không chính thức.

Tôi đã từng đứng lặng nhìn bà cụ bán rau đếm từng tờ một nghìn, hai nghìn vuốt cho phẳng phiu trước khi cất kỹ vào cái túi vải khâu tay ghim chặt ở cạp quần. Cái cách bà trân trọng tờ tiền lẻ ấy, nó gợi lên một sự tôn nghiêm của lao động. Trong thế giới của những giao dịch số hóa "ting ting" vô cảm, nơi tiền chỉ là những con số nhảy múa trên màn hình điện thoại, hình ảnh ấy là một bài học sống động về giá trị thực của đồng tiền, về mồ hôi nước mắt.

Người "quét lá"

Hình ảnh chiếc lá rụng gợi nhiều suy ngẫm. Lá rụng về cội để tái sinh. Chợ cóc cũng vậy, cấm chỗ này nó sẽ mọc chỗ khác, hoặc biến tướng.

Thay vì tư duy "xóa sổ" lạnh lùng, tại sao không quy hoạch chợ cóc thành những phiên chợ văn minh theo khung giờ, như cách Paris hay London vẫn làm với chợ trời cuối tuần? Họ coi đó là nét văn hóa thu hút du lịch, còn ta lại xem là rác rưởi cần dọn dẹp? Phải chăng ta đang mặc cảm với cái nghèo quá khứ nên muốn khoác lên mình chiếc áo vest sang trọng?

Đạo đức của một đô thị không nằm ở những tòa nhà chọc trời, mà ở cách nó đối xử với những phận người yếu thế. Một thành phố văn minh phải có chỗ cho cả siêu thị lộng lẫy lẫn mẹt rau của bà cụ, cả xe hơi bóng lộn lẫn xe đạp thồ.

Tôi không cổ súy sự lộn xộn. Nhưng trong cuộc "đại phẫu" đô thị này, mong những người cầm dao mổ hãy "run tay" một chút vì tình người.

Đừng biến Hà Nội thành bản sao vô hồn của một thành phố công nghiệp nào đó. Hãy giữ lại chút "bụi bặm", chút "cóc" để ta còn tìm thấy sự ấm áp trong những câu mặc cả thân quen. Câu hỏi đúng đắn không phải là "Xóa hay Để?", mà là "Chuyển hóa thế nào?". Làm sao để chợ cóc tái sinh văn minh hơn, sạch sẽ hơn nhưng vẫn giữ được cái hồn dân dã và sự tiện lợi?

Chia tay mà không biệt ly. Chợ có thể mất hình hài cũ, nhưng nhu cầu "ngồi xổm", nhu cầu "chuyện trò", nhu cầu "kết nối" của người Việt thì sẽ còn mãi. Nó sẽ tìm đường để sống, như cỏ dại xuyên qua bê tông, để vươn lên đón ánh mặt trời, bướng bỉnh và kiêu hãnh.