Ngăn chặn tội phạm trẻ hóa: Kiểm soát thuật toán, điều hướng hành vi cho trẻ

Trẻ bị ảnh hưởng bởi vòng xoáy thuật toán 

Trong năm 2026, tại Mỹ, một loạt những biến pháp lý dồn dập đã vạch trần một sự thật: Trẻ em chịu nhiều tác động tiêu cực, dẫn đến trẻ hóa tội phạm, trong đó có nguyên nhân từ việc trẻ em là mục tiêu khai thác của các thuật toán định hướng hành vi.

Sự kiện một bồi thẩm đoàn tại Los Angeles (bang California, Mỹ) vào tháng 3/2026 ra phán quyết cho rằng Meta Platforms và YouTube phải chịu trách nhiệm về việc gây nghiện mạng xã hội. Việc này đã bóc trần bản chất của vấn đề không hoàn toàn nằm ở nội dung, mà khuất sau đó là sự nguy hiểm của các thuật toán định hướng hành vi.

Theo đó, các mạng xã hội sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy để phân tích từng lượt thích, bình luận, thời gian xem, hay thậm chí là khoảng dừng vô thức trên màn hình nhằm thiết lập một hồ sơ cá nhân hóa. Thông qua các tính năng như News Feed trên Facebook hay For You trên TikTok, thuật toán liên tục ưu tiên phân phối, thậm chí gợi ý nội dung độc hại, bạo lực để tối ưu hóa tương tác và chỉ số tiếp cận.

Tiếp sau phán quyết tại bang California, đến ngày 29/5/2026, theo hãng tin Reuters, Meta cùng các công ty mẹ của TikTok, Snapchat và YouTube tiếp tục phải chấp nhận một bộ hồ sơ dàn xếp tài chính trong vụ kiện do Học khu Breathitt County ở bang Kentucky đệ trình.

Theo các tài liệu dàn xếp được công bố ngày 29 tháng 5, Meta Platforms (công ty mẹ của Facebook, Instagram và WhatsApp) sẽ chi 9 triệu USD. Trước đó, Snap (công ty mẹ của Snapchat) và ByteDance (công ty mẹ của TikTok) đã đồng ý trả 8 triệu USD mỗi bên. Trong khi đó, Alphabet (công ty mẹ của YouTube) chấp thuận thanh toán hơn 2 triệu USD.

Nguyên đơn cáo buộc các công ty công nghệ đã cố tình thiết kế nền tảng theo hướng gây nghiện đối với người dùng trẻ tuổi, từ đó góp phần làm gia tăng các vấn đề như lo âu, trầm cảm và hành vi tự gây hại.

Đây được xem là những cột mốc pháp lý liên hoàn khi hiện có khoảng 1.200 học khu và hơn 3.300 đơn kiện tương tự đang bủa vây tòa án các bang tại Mỹ.

Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng này.

Đại tá Nguyễn Bá Sơn, phó cục trưởng Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an) cho biết, đã có những nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng thuật toán của các nền tảng trực tuyến có xu hướng đề xuất các nội dung tương tự đã xem, nhằm giữ chân người dùng. Việc này vừa gia tăng trải nghiệm cá nhân, vừa gây hệ quả khó lường nếu trẻ vô tình tiếp cận nguồn độc hại mà nền tảng không có cơ chế ngăn chặn hữu hiệu.

Hành vi tương tác một lần do tò mò trước nội dung bạo lực có thể tạo ra vòng xoáy thuật toán, khiến nội dung độc hại xuất hiện ngày càng nhiều. Để bảo vệ trẻ em, Vương quốc Anh, Liên minh châu Âu và Australia đã yêu cầu các nền tảng phải đánh giá rủi ro, áp dụng nguyên tắc an toàn theo thiết kế, hạn chế cá nhân hóa tài khoản và tăng cường minh bạch thuật toán.

Hành động quyết liệt từ các cơ quan quản lý

Nhằm giảm thiểu thông tin độc hại, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng và thực hiện có hiệu quả Quyết định số 468/QĐ-TTg ngày 23/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ, Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao đang tăng cường quản lý nhà nước, yêu cầu các nền tảng trực tuyến thực hiện đồng thời nhiều giải pháp quyết liệt: Tăng cường rà soát, chủ động phát hiện, gỡ bỏ nội dung vi phạm pháp luật, ảnh hưởng tiêu cực đến trẻ em. Phát hiện, cảnh báo và ngăn chặn việc tìm kiếm các từ khóa được xác định không an toàn. Phối hợp gỡ bỏ nhanh các nội dung độc hại với trẻ em. Yêu cầu các nền tảng ưu tiên hiển thị thông tin tích cực, tuyên truyền về an toàn trực tuyến theo các chiến dịch truyền thông của cơ quan chức năng. Triển khai giải pháp xác thực tài khoản người dùng, xác thực độ tuổi, bảo vệ dữ liệu cá nhân của trẻ em, phân loại, gắn nhãn và phân phối thông tin nhằm tăng cường bảo vệ trẻ em.

Đại tá Nguyễn Bá Sơn nhấn mạnh: "Về lâu dài, chúng tôi xác định cần triển khai đồng thời hai mục tiêu kép: xây dựng lá chắn số thông qua công nghệ và quản lý nhà nước. Đồng thời xây dựng hệ miễn dịch số thông qua giáo dục kỹ năng số, thiết lập hệ sinh thái số một cách toàn diện để trẻ em có khả năng tự nhận diện và phòng tránh các nguy cơ trên môi trường mạng".

Tại lễ phát động Tháng hành động vì trẻ em năm 2026, thiếu tướng, tiến sĩ Lê Minh Mạnh Chi hội trưởng Chi hội phía Nam - Hiệp hội An ninh mạng quốc gia cảnh báo internet hiện hữu nhiều nguy cơ bắt nạt, nội dung độc hại và thao túng tâm lý. Nếu dữ liệu cá nhân (định danh, hình ảnh, vị trí, thói quen sử dụng) bị khai thác trái phép, thuật toán sẽ dùng để thao túng hành vi, đe dọa sự phát triển của trẻ.

Hiện thực hóa Công văn 4485 của UBND TP Hồ Chí Minh, Chi hội phía Nam - Hiệp hội An ninh mạng quốc gia đề nghị các doanh nghiệp công nghệ, cơ sở giáo dục phải đặt bộ lọc an toàn lên hàng đầu, rà soát nghiêm ngặt việc xử lý dữ liệu để bảo vệ trẻ.

Điều chỉnh hành vi sử dụng mạng xã hội của trẻ

Trong kỷ nguyên số, internet là công cụ học tập và giao tiếp tất yếu của trẻ. Giải pháp gốc rễ không phải là cấm đoán, mà là điều chỉnh hành vi sử dụng để trẻ chủ động chọn nội dung xem và vô hiệu hóa cơ chế đề xuất của thuật toán.

Trong khi chờ đợi các chế tài pháp lý quốc tế buộc các nền tảng thay đổi thiết kế, việc tự điều chỉnh hành vi từ gia đình là giải pháp tự vệ nhanh nhất.

Các chuyên gia khuyến cáo gia đình cần phối hợp cùng trẻ qua hai giải pháp trực diện:

Từ lướt thụ động sang tìm kiếm chủ động: Thay vì xem video do thuật toán tự động đẩy lên bảng tin, trẻ cần dùng thanh công cụ tìm kiếm để truy cập chính xác chủ đề lành mạnh. Tập thói quen dứt khoát bỏ qua, không bấm xem hoặc chặn nội dung bạo lực để thuật toán không thể ghi nhận sở thích.

Chuyển dịch không gian sống và nâng đỡ tâm lý: Cha mẹ cần lấp đầy thời gian của trẻ bằng hoạt động vận động, tương tác thực tế và rèn thói quen tập trung. Sự đồng hành, lắng nghe từ gia đình là chỗ dựa tâm lý vững chắc, giúp trẻ không tìm kiếm sự giải tỏa qua các nội dung lệch chuẩn trên mạng.

Thiếu tướng Lê Minh Mạnh tin tưởng rằng: "Với sự chung tay của toàn xã hội, mỗi trẻ em Việt Nam sẽ được bảo vệ tốt hơn trước những nguy cơ trên không gian mạng, được tiếp cận công nghệ số một cách an toàn, lành mạnh và phát triển toàn diện"./.