Ngân sách thất thu đến 6.000 tỷ đồng/năm vì thuốc lá lậu

Tiền phạt đang được xem như "chi phí vận hành"

Phát biểu tại Tọa đàm "Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới", ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả cho biết, từ năm 2014 đến 2025, các bộ, ngành, lực lượng chức năng và địa phương đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 79.459 vụ vi phạm liên quan đến buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu các loại, hơn 388 tấn lá thuốc lá và hơn 2 triệu đơn vị thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Dẫn số liệu của Bộ Tài chính, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam cho biết, thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm và xu hướng này còn gia tăng. Trong khi đó, mức xử phạt hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu từ 1-3 triệu đồng là quá thấp, chưa đủ sức răn đe.

Cùng quan điểm, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết tại Việt Nam, thuốc lá nhập lậu được xếp vào nhóm hàng cấm; pháp luật hiện hành áp dụng cơ chế "xử phạt kép", gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự.

Tuy vậy, với hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển dưới 50 bao thuốc lá nhập lậu, mức phạt hành chính hiện nay chỉ từ 1 đến 3 triệu đồng; trong khi ngưỡng định lượng để có thể khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên, hoặc trong trường hợp có yếu tố tái phạm theo quy định pháp luật. Theo bà Minh, mức phạt hiện hành của Việt Nam còn thấp nếu so với một số nước trong khu vực, dễ khiến đối tượng vi phạm coi tiền phạt như một loại "chi phí vận hành" của hoạt động kinh doanh bất hợp pháp.

Còn theo TS. Nguyễn Quốc Việt, Chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, qua khảo sát cho thấy, yếu tố cầu thị trường và mức độ thực thi pháp luật chưa đủ mạnh là hai nguyên nhân mang tính quyết định. Yếu tố cầu chiếm tỷ trọng cao nhất: người bán vẫn bán vì còn khách hỏi mua, còn đầu ra, còn lợi nhuận.

TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh, tăng mức xử phạt hành chính là giải pháp cấp thiết, bởi về bản chất kinh tế, phải đẩy "chi phí vi phạm" cao hơn "lợi nhuận kỳ vọng" thì mới có thể thay đổi hành vi của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ.

Nên tăng mức phạt tối thiểu gấp 10 lần

Về giải pháp ngăn chặn thuốc lá lậu, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam kiến nghị cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP và ban hành mức xử phạt cao hơn, trong đó mức khởi điểm tối thiểu nên gấp 10 lần mức hiện tại. Từ đó khiến các nhà bán lẻ chùn bước vì lợi nhuận từ buôn bán thuốc lá lậu không thể bù đắp rủi ro bị kiểm tra, xử phạt thường xuyên.

"Chính sách mới cần có hiệu lực sớm ngay trong năm 2026, tốt nhất từ giữa năm, nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá bắt đầu được thực thi từ ngày 1/1/2027", bà Lê Thị Duyên Hải cho biết.

Cùng quan điểm, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế (VCCI) đề xuất cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm, thậm chí cân nhắc chuyển sớm từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự trong trường hợp tái phạm nghiêm trọng, không phụ thuộc hoàn toàn vào ngưỡng số lượng như hiện nay.

Trong khi đó, ông Lê Đức Tuấn, Phó Trưởng phòng Tham mưu nghiệp vụ, Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Hải quan, cho rằng cần tăng mạnh mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán thuốc lá lậu và đưa vào thực thi sớm ngay trong năm nay, trước khi chính sách tăng thuế thuốc lá có hiệu lực từ đầu năm 2027. Theo ông Tuấn, đây là biện pháp tác động trực tiếp đến hành vi người bán, từ đó giảm đáng kể nguồn cung thuốc lá lậu trên thị trường nội địa.

Ở góc độ doanh nghiệp ngành thuốc lá hợp pháp, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, cho rằng cần nâng mức xử phạt đối với các hành vi buôn bán, vận chuyển, tàng trữ thuốc lá nhập lậu theo hướng nghiêm khắc hơn, tương xứng với tính chất vi phạm và lợi nhuận bất hợp pháp mà các đối tượng thu được; đồng thời áp dụng nghiêm các biện pháp bổ sung như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, đình chỉ kinh doanh hoặc thu hồi giấy phép theo quy định.

Đặc biệt, ông kiến nghị giám sát chặt chẽ khâu bán lẻ, bởi nếu các điểm bán không dám bày bán, không dám kinh doanh hàng lậu vì chế tài nghiêm khắc, thì đầu ra của hàng lậu sẽ bị chặn lại.

Ngoài ra, ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương, cũng cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, sửa đổi, bổ sung quy định theo hướng xử lý hình sự với khối lượng, giá trị hoặc số thu lợi bất chính thấp hơn mức hiện nay, đồng thời nâng mức xử phạt hành chính để tăng sức răn đe.