Nguyên nhân gây ra lũ quét lịch sử tại Lai Châu

Sau thảm họa lũ quét tại Mường Than, Lai Châu, nhiều câu hỏi đang được đặt ra: Vì sao khu vực này lại hứng chịu một trận lũ quét bất ngờ như vậy? Người dân cần làm gì để đảm bảo an toàn trước thiên tai? 

Theo phân tích của các chuyên gia, nguyên nhân đầu tiên của trận lũ quét là do mưa lớn kéo dài. Trong 47 ngày trước khi xảy ra lũ quét, Lai Châu có tới 42 ngày mưa. Riêng từ ngày 1/1 đến 17/7, lượng mưa tại khu vực Mường Than đạt 743mm, cao gần gấp đôi lượng mưa trung bình cả tháng.

Nước mưa ngấm sâu vào các sườn núi suốt nhiều tuần, khiến đất đá gần như bão hòa nước, lực liên kết suy giảm. Đất đã "no nước", chỉ cần thêm một trận mưa lớn cũng đủ làm cả sườn núi mất ổn định.

Tuy nhiên, mưa chỉ là yếu tố kích hoạt. Điều quyết định nơi xảy ra sạt lở, nơi hình thành lũ quét lại nằm ở chính địa hình và nền địa chất của khu vực này.

GS.TS. Đỗ Minh Đức (Khoa Địa chất, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết: "Chúng ta phải khẳng định rằng khi thiên tai về sạt lở, lũ quét diễn ra trên quy mô lớn, địa hình và địa chất đóng vai trò rất quan trọng. Trong điều kiện cụ thể tại khu vực Lai Châu, chúng ta thấy địa hình có mức độ phân cắt rất cao, độ dốc địa hình lớn. Cấu trúc địa chất rất phức tạp và có nhiều hệ thống đứt gãy lớn cắt qua. Đặc điểm thành phần thạch học của đá gốc rất phức tạp. Tổng thể các điều kiện địa chất như vậy tạo ra các tầng đá gốc có mức độ phân cắt, nứt nẻ, vỡ vụn mạnh".

Chính đặc điểm địa hình dốc, chia cắt mạnh cùng nền đá nứt nẻ khiến Mường Than từ lâu đã nằm trong khu vực có nguy cơ xảy ra lũ quét, sạt lở đất. Đặc biệt, trên hệ thống cảnh báo lũ quét, sạt lở đất theo thời gian thực của Cục Khí tượng Thủy văn, từ trưa ngày 16/7, khu vực này liên tục được hiển thị ở mức nguy cơ cao đến rất cao. 

Thậm chí ngay cả sau khi xảy ra trận lũ quét kinh hoàng, Mường Than vẫn tiếp tục được đặt trong cảnh báo cao cho thấy mức độ nghiêm trọng của thiên tai.

Điều khiến trận lũ quét ở Mường Than trở nên đặc biệt dữ dội là do chuỗi phản ứng liên hoàn diễn ra trên các khe suối vùng thượng nguồn. Chuyên gia gọi đây là hiện tượng đa thiên tai khi sạt lở đất và lũ quét nối tiếp nhau chỉ trong thời gian rất ngắn.

Cơ chế và hành trình cơn lũ dữ

Đi ngược con suối Nậm Sáng về phía thượng nguồn, những vệt đất mới cào xé chằng chịt trên các sườn núi cho thấy hàng chục điểm sạt lở đã xảy ra gần như cùng lúc.

Bùn đất, đá hộc, cây rừng mắc kẹt trong những khe suối hẹp vô tình tạo thành những con đập tự nhiên, chặn dòng nước. Phía sau con đập nước không ngừng dâng cao, đến khi áp lực quá lớn, con đập sẽ bục vỡ, biến thành dòng lũ bùn đá có sức phá hủy mãnh liệt. Những hộ dân ngay dưới chân núi cũng đã nghe thấy tiếng nổ lớn trước thời điểm lũ ập đến.

Từ nhiều khe suối, dòng nước mang theo bùn đất, đá tảng và cây gỗ cùng hợp thành dòng lũ dữ, theo dòng suối Nậm Sáng cuồn cuộn lao qua cánh đồng. 

Khi xuống gần khu dân cư, dòng lũ gặp cầu qua suối, bị dồn hướng, bẻ thẳng vào khu dân cư đội 11 rồi tràn ra Quốc lộ 32. Khoảng 600m đường quốc lộ biến thành một dòng suối khổng lồ. Nhà cửa, phương tiện và tài sản của người dân gần như không có cơ hội chống đỡ trước sức cuốn của dòng lũ. 

Ít ai có thể hình dung con suối vốn hiền hòa phía sau khu dân cư lại trở thành dòng lũ dữ chỉ trong một buổi sáng.

Lũ quét và sạt lở đất là một trong những loại hình thiên tai khó dự báo nhất hiện nay. Các cơ quan chuyên môn có thể xác định khu vực có nguy cơ khi xuất hiện mưa lớn, nhưng gần như chưa quốc gia nào có thể dự báo chính xác nó sẽ xảy ra ở khe suối nào, thời điểm nào, hướng di chuyển của nó lại càng khó đoán hơn.

Vì vậy, khi khu vực sinh sống được cảnh báo có nguy cơ lũ quét hoặc sạt lở đất, người dân không nên chờ đến khi nhìn thấy dòng nước mới sơ tán. Bởi với lũ quét, chỉ vài phút chậm trễ cũng có thể đánh mất cơ hội thoát nạn.

Kinh nghiệm thoát nạn trong lũ quét

Đến thời điểm này, nhiều người dân bản Chít, xã Mường Than, tỉnh Lai Châu vẫn chưa thể nguôi ngoai. Giữa thời khắc sinh tử, có những người đã giữ được mạng sống nhờ quyết định rời khỏi khu vực nguy hiểm chỉ trong tích tắc. Kinh nghiệm trong phút giây cận kề giữa sự sống và cái chết đó có thể trở thành bài học để nhiều người chủ động ứng phó khi thiên tai bất ngờ xảy ra.

Ngôi nhà của gia đình chị Quý (bản Chít, xã Mường Than, tỉnh Lai Châu), sau trận lũ quét cách đây 5 ngày, giờ chỉ còn trơ móng. Tuy nhiên điều khiến chị ám ảnh nhất không phải căn nhà bị thiệt hại, mà là khoảnh khắc chị nhận ra lũ đang ập xuống từ ngọn núi phía xa. Nhận định ngôi nhà 2 tầng không thể chống chịu trước thiên tai, chị đưa con nhỏ men theo những thân gỗ bị nước tạo thành lối đi tạm rồi chạy lên khu vực cao hơn. Nhờ đó, mẹ con chị đã thoát chết trong gang tấc.

Chị Hoàng Thị Quý chia sẻ: "Sau cơn lũ mình nhận ra, nếu trời mưa lâu ngày nên chạy đến chỗ cao, khu vực an toàn hơn. Mình nên để ý những con vật như con kiến, ngày hôm trước mình thấy con kiến rất vội vàng lấy con của nó lên trên cao. Mình nghĩ những con vật đó rất có linh tính".

Còn với chị Thiết (bản Chít, xã Mường Than, tỉnh Lai Châu), khi lũ bất ngờ đổ về, chị không thể trở về nhà, mà phải trú tạm tại nhà hàng xóm. Nước dâng rất nhanh, cây cối, đất đá liên tục va đập vào tường khiến nhiều người bị mắc kẹt.

Trong tình huống nguy cấp, chị cùng mọi người dùng búa phá mái tôn để tìm đường thoát lên cao. Bản thân chị sau đó bị nước cuốn trôi nhưng kịp bám vào cành cây để đến nơi an toàn hơn.

"Trận lũ thật kinh hoàng, hàng xóm bị lũ cuốn đi trước mặt mà không làm được gì, không thể cứu được. Còn người là còn tất cả, không nên quay lại lấy đồ đạc, cứu lấy bản thân mình và những người xung quanh an toàn là được", chị Lò Thị Thiết cho hay.

Một số người dân ở bản Chít đều nhớ rất rõ tiếng động bất thường chính là dấu hiệu đầu tiên. Đó cũng là lúc để thoát thân chỉ còn tính bằng phút.

Theo anh Lường Văn Vui, Trưởng bản Chít, kinh nghiệm quan trọng nhất là phải rời khỏi khu vực nguy hiểm ngay khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Bằng việc bình tĩnh, anh đã giúp mình và hàng chục người thoát nạn.

Anh Lường Văn Vui (Trưởng Bản Chít, xã Mường Than, tỉnh Lai Châu) cho biết: "Mình quan sát dòng lũ khi nó chuyển hướng, mình di chuyển và phá cửa đằng sau để bà cùng các bạn nhỏ ra ngoài. Nhìn theo dòng nước đang chảy, mình đi xuôi, tìm chỗ cao để di chuyển lên".

Những ngôi nhà có thể dựng lại. Tài sản có thể làm lại, nhưng chỉ khi con người còn giữ được tính mạng. Với người dân xã Mường Than, sau trận lũ quét kinh hoàng, bên cạnh những mất mát không gì bù đắp được là những bài học đánh đổi bằng chính những giờ phút sinh tử. 

Trong bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan, những kinh nghiệm ấy không chỉ giúp họ bảo vệ bản thân và người thân, mà còn có thể trở thành bài học để nhiều cộng đồng dân cư kịp thời ứng phó khi thiên tai bất ngờ ập đến.