Nhà ở miễn phí cho công nhân: Vận hành sao cho bền vững?

Tại buổi làm việc sáng ngày 4/5/2026, Thường trực Thành ủy TP Hồ Chí Minh và Liên đoàn Lao động Thành phố thống nhất triển khai dự án xây dựng 100.000 căn nhà ở xã hội/nhà lưu trú cho công nhân, dự kiến khởi công đầu tiên vào tháng 6/2026. Chương trình tập trung vào việc ổn định nơi an cư, giảm chi phí sinh hoạt, và nâng cao chất lượng đời sống cho đoàn viên, người lao động, lấy sự thụ hưởng của họ làm trung tâm.

Đòn bẩy an sinh mới

Chương trình phát triển 100.000 căn nhà ở xã hội cho công nhân trong 5 năm tới đang đặt TP Hồ Chí Minh vào một thử nghiệm chính sách đáng chú ý. Ông Võ Khắc Thái, Phó chủ tịch thường trực Liên đoàn Lao động TP Hồ Chí Minh cho biết mô hình mới cho phép doanh nghiệp thuê lại nhà để công nhân ở miễn phí hoặc chỉ đóng một phần nhỏ chi phí.

4 doanh nghiệp đã tham gia ngay từ giai đoạn đầu gồm Tập đoàn Hoa Sen, Phú Cường Group, Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Phát triển Công nghiệp Tân Thuận (IPC) và Công ty LNT 7979. Trong đó, Hoa Sen cam kết đầu tư ít nhất 20.000 căn, LNT 7979 dự kiến phát triển 30.000 căn, còn IPC tập trung các khu vực Hiệp Phước, An Phú Tây, Tân Mỹ, nơi tập trung đông công nhân ở TP Hồ Chí Minh

Điểm đáng chú ý là khoảng 50.000 căn sẽ đi theo hướng cho thuê hoặc thuê mua. Đây là sự chuyển dịch quan trọng so với cách tiếp cận trước đây vốn thiên về bán nhà. Kết quả khảo sát 200.000 công nhân của Liên đoàn Lao động TP Hồ Chí Minh cho thấy 95% người lao động mong muốn có nhà ở xã hội để ổn định cuộc sống, tăng mạnh so với mức khoảng 65% trước đó. Con số này phản ánh rõ áp lực nhà ở đang trở thành nút thắt lớn nhất của thị trường lao động đô thị.

Ở góc độ kinh tế, khi doanh nghiệp đứng ra chi trả chi phí nhà ở, phần chi phí này thực chất được chuyển hóa thành phúc lợi. Điều này giúp doanh nghiệp giữ chân lao động trong bối cảnh biến động nhân sự tại các khu công nghiệp ngày càng lớn. Công nhân có chỗ ở ổn định, giảm thời gian di chuyển, từ đó cải thiện năng suất lao động và sức khỏe.

Phát biểu tại lễ ký kết hợp tác giữa IPC và Liên đoàn Lao động TP Hồ Chí Minh, ông Võ Hồng Tài, Quyền Tổng Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Phát triển Công nghiệp Tân Thuận (IPC) nhấn mạnh rằng đây không chỉ là cột mốc để hiện thực hóa mục tiêu 200.000 căn nhà ở xã hội đến năm 2030 mà còn là lời giải trực tiếp cho tình trạng thiếu hụt nhà ở của công nhân. Theo ông Tài, các dự án đặt gần khu công nghiệp, khu chế xuất sẽ giúp người lao động an tâm gắn bó lâu dài, đồng thời tạo nền tảng phát triển bền vững cho thành phố.

Sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TP Hồ Chí Minh có hơn 7 triệu lao động, lớn nhất cả nước. Áp lực nhà ở vì vậy không còn là vấn đề xã hội đơn thuần mà đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của nền kinh tế đô thị.

Cách vận hành quyết định thành bại

Tuy nhiên, phía sau mục tiêu đầy tham vọng là bài toán vận hành không dễ. Không có mô hình miễn phí nào thực sự miễn phí. Chi phí cuối cùng vẫn được phân bổ giữa ngân sách nhà nước, doanh nghiệp và chủ đầu tư. Nếu không có cơ chế hợp lý, chính sách dễ rơi vào tình trạng mất cân đối lợi ích.

Bà Trương Thị Bích Hạnh, Phó chủ tịch Thường trực Mặt trận Tổ quốc TP Hồ Chí Minh lưu ý cần rà soát quỹ đất kỹ lưỡng, tránh tình trạng nơi có đất lại không thu hút được nhà đầu tư. Đồng thời phải làm rõ tỷ lệ đóng góp của từng bên để đảm bảo quyền lợi cho công nhân tương xứng. Từ góc nhìn nghiên cứu, ông Phạm Bình An, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP Hồ Chí Minh cho rằng nhu cầu nhà ở giai đoạn 2026 đến 2030 là rất lớn, đặc biệt với nhóm thuê và thuê mua. Thành phố không thể chỉ dựa vào một mô hình mà cần đa dạng hóa hình thức, đồng thời chuyển nhanh từ ý tưởng sang hành động cụ thể.

Thực tế triển khai thời gian qua cho thấy tiến độ vẫn là thách thức. Giai đoạn 2021 đến 2024, thành phố mới hoàn thành 5.103 căn. Năm 2025 dự kiến đạt 12.799 trên 13.040 căn, tương đương 98,2% kế hoạch. Nhưng bước sang giai đoạn 2026 đến 2030, chỉ tiêu tăng vọt lên hơn 181.000 căn, trong đó riêng năm 2026 cần hoàn thành 28.500 căn. Áp lực này đòi hỏi cơ chế thủ tục phải được rút gọn đáng kể.

Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh đã đề xuất cắt giảm tối đa thời gian thực hiện thủ tục đầu tư, đồng thời tăng chế tài với chủ đầu tư chậm triển khai. Việc kiện toàn Quỹ Phát triển nhà ở TP Hồ Chí Minh theo hướng tiệm cận mô hình quỹ nhà ở quốc gia cũng được xem là giải pháp để tạo nguồn tài chính ổn định và kiểm soát đúng đối tượng thụ hưởng.

Thách thức lớn nhất nằm ở cân bằng lợi ích. Nếu giá thuê mà doanh nghiệp phải trả quá cao, họ sẽ không tham gia. Nếu lợi nhuận quá thấp, nhà đầu tư sẽ rút lui. Nếu phụ thuộc quá nhiều vào ngân sách, tính bền vững sẽ bị đặt dấu hỏi. Cùng với đó là nguy cơ sai lệch đối tượng, chất lượng công trình không đảm bảo, hoặc vị trí dự án xa nơi làm việc làm giảm hiệu quả thực tế.

Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, chương trình nhà ở miễn phí cho công nhân là bước tiến quan trọng trong tư duy phát triển đô thị. Nó không chỉ giải quyết vấn đề an sinh mà còn là chiến lược giữ chân nguồn nhân lực. Nhưng để chính sách đi vào thực chất, TP Hồ Chí Minh cần một cơ chế vận hành minh bạch, phân bổ công bằng và đặt chất lượng sống của người lao động làm trung tâm.