Những “liều thuốc nghệ thuật” ở bảo tàng

Các nghiên cứu mới cho thấy việc tham quan bảo tàng và chiêm ngưỡng tác phẩm nghệ thuật có thể giúp giảm căng thẳng, cải thiện hệ miễn dịch và hỗ trợ sức khỏe tinh thần.

Không chỉ là cảm xúc

Một nghiên cứu do Đại học King's College London thực hiện và được công bố trên các tạp chí khoa học uy tín đã lần đầu tiên ghi nhận tác động đồng thời của nghệ thuật lên nhiều hệ thống sinh học trong cơ thể con người. Nghiên cứu tiến hành với 50 người trưởng thành tại Anh, chia thành hai nhóm: một nhóm tham quan các tác phẩm nghệ thuật gốc tại Courtauld Gallery, nhóm còn lại xem bản sao trong môi trường thông thường. Kết quả cho thấy những người trực tiếp chiêm ngưỡng tác phẩm gốc của các danh họa như Édouard Manet, Vincent van Gogh hay Paul Gauguin có sự thay đổi sinh lý rõ rệt. Nồng độ cortisol - hormone liên quan đến stress - giảm trung bình 22%, cao hơn đáng kể so với mức giảm 8% ở nhóm đối chứng.

Không chỉ vậy, các chỉ dấu viêm như IL-6 và TNF-alpha, vốn liên quan đến nhiều bệnh mạn tính như tim mạch, tiểu đường và rối loạn tâm thần, cũng giảm mạnh lần lượt 30% và 28% ở nhóm tham quan bảo tàng. Điều này cho thấy nghệ thuật có thể giúp điều hòa phản ứng viêm trong cơ thể.

Điểm đặc biệt của nghiên cứu là phát hiện nghệ thuật có thể tác động đồng thời lên ba hệ thống quan trọng: hệ miễn dịch, hệ thần kinh và hệ nội tiết. Các cảm biến sinh học ghi nhận sự thay đổi về nhịp tim, nhiệt độ da và mô hình nhịp tim - dấu hiệu cho thấy cơ thể vừa được kích thích, vừa đạt trạng thái thư giãn.

Theo các nhà nghiên cứu, đây là lần đầu tiên khoa học ghi nhận tác động đa chiều như vậy của nghệ thuật. Điều này củng cố quan điểm rằng trải nghiệm văn hóa không chỉ mang tính giải trí mà còn có giá trị sinh học rõ rệt đối với sức khỏe.

Giảm nguy cơ bệnh tật và cải thiện chất lượng sống

Việc giảm hormone stress và các yếu tố viêm có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa bệnh tật. Stress kéo dài là yếu tố nguy cơ của nhiều bệnh lý như tim mạch, trầm cảm, lo âu và rối loạn chuyển hóa. Do đó, việc tiếp xúc với nghệ thuật có thể được xem như một biện pháp hỗ trợ giúp cải thiện sức khỏe tổng thể. Các chuyên gia nhận định rằng những lợi ích này không phụ thuộc vào trình độ hiểu biết nghệ thuật của người xem, mà mang tính phổ quát. Điều này mở ra khả năng ứng dụng rộng rãi của nghệ thuật trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Trên thực tế, liệu pháp nghệ thuật (art therapy) đã xuất hiện từ những năm 1940 và hiện được ứng dụng rộng rãi trong điều trị tâm lý. Hình thức này cho phép người tham gia thể hiện cảm xúc, suy nghĩ thông qua sáng tạo nghệ thuật, từ đó hỗ trợ quá trình chữa lành. Ngày nay, liệu pháp này không chỉ giới hạn trong bệnh viện hay phòng khám mà đã được đưa vào không gian bảo tàng. Nhiều tổ chức như European Federation of Art Therapy đã thúc đẩy việc kết hợp nghệ thuật với chăm sóc sức khỏe tại các không gian văn hóa.

Tại Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại Quốc gia (National Museum of Contemporary Art) ở Athens, các chương trình trị liệu nghệ thuật được thiết kế để công chúng có thể tham gia trực tiếp. Người tham gia được hướng dẫn quan sát, suy ngẫm về tác phẩm, sau đó thể hiện cảm xúc thông qua sáng tạo cá nhân.

Khác với môi trường lâm sàng, bảo tàng mang lại không gian mở, giàu tính thẩm mỹ và ít áp lực, giúp người tham gia dễ dàng thư giãn và kết nối với cảm xúc của bản thân. Việc quan sát nghệ thuật trong không gian yên tĩnh giúp con người tạm thời tách khỏi nhịp sống căng thẳng, từ đó đạt trạng thái "chánh niệm".

Các nghiên cứu cũng cho thấy việc tham quan bảo tàng có thể làm giảm các triệu chứng lo âu và trầm cảm. Không chỉ dừng ở việc "cảm thấy tốt hơn", trải nghiệm này còn giúp cải thiện khả năng tư duy, tăng tính linh hoạt nhận thức và mở rộng góc nhìn cá nhân.

Việc đưa nghệ thuật vào chăm sóc sức khỏe không chỉ mang lại lợi ích cá nhân mà còn có ý nghĩa xã hội rộng lớn. Trong bối cảnh các vấn đề sức khỏe tâm thần gia tăng, đặc biệt sau đại dịch COVID-19, những giải pháp phi truyền thống như nghệ thuật có thể đóng vai trò bổ trợ quan trọng. Ngoài ra, nhiều bảo tàng hiện nay cung cấp chương trình miễn phí hoặc chi phí thấp, giúp mở rộng khả năng tiếp cận của cộng đồng. Điều này góp phần giảm bất bình đẳng trong chăm sóc sức khỏe, đặc biệt đối với các nhóm dễ bị tổn thương.

Các chuyên gia cho rằng việc tích hợp nghệ thuật vào chiến lược y tế dự phòng có thể mang lại lợi ích lâu dài. Thay vì chỉ tập trung vào điều trị bệnh, việc thúc đẩy các hoạt động nâng cao sức khỏe tinh thần và thể chất sẽ giúp giảm gánh nặng cho hệ thống y tế.

Trong bối cảnh con người ngày càng đối mặt với áp lực công việc, công nghệ và nhịp sống nhanh, việc tìm kiếm những không gian "chữa lành" trở nên cần thiết. Bảo tàng và phòng trưng bày nghệ thuật, với đặc trưng yên tĩnh và giàu cảm hứng, có thể trở thành lựa chọn phù hợp. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng nhấn mạnh cần có thêm nghiên cứu quy mô lớn để xác nhận và mở rộng các phát hiện hiện tại. Đồng thời, việc đào tạo nhân lực và xây dựng chương trình phù hợp cũng là yếu tố quan trọng để phát triển lĩnh vực này.