Núi Non Nước - nơi lưu giữ giá trị Di sản tư liệu quý của nhân loại.
Tàng thư giữa non xanh, sông biếc
Một buổi sáng đầu hè, từ chân núi Non Nước thuộc phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, du khách men theo hơn 70 bậc đá để lên đỉnh núi. Giữa khung cảnh giao hòa của sông Vân, sông Đáy và những dãy núi đá vôi trùng điệp, điều khiến nhiều người bất ngờ không chỉ là vẻ đẹp thiên nhiên mà còn là những dòng chữ cổ được khắc trực tiếp trên vách đá.
Những văn tự ấy đã hiện diện qua hàng thế kỷ, bất chấp nắng mưa và những biến thiên của lịch sử. Chúng tạo nên hệ thống Ma nhai độc đáo – một kho tư liệu bằng đá hiếm có còn nguyên vẹn đến ngày nay.
Đền thờ Danh nhân văn hóa Trương Hán Siêu dưới chân núi Non Nước.
Núi Non Nước, còn gọi là Dục Thúy Sơn, từ lâu được xem là thắng cảnh nổi tiếng của vùng đất cố đô. Với vị trí nằm ở nơi hợp lưu giữa sông Đáy và sông Vân, ngọn núi không chỉ sở hữu cảnh quan thơ mộng mà còn giữ vai trò quan trọng trong nhiều giai đoạn lịch sử.
Từ thời Đại Cồ Việt, nơi đây là điểm canh phòng bảo vệ kinh thành Hoa Lư. Các triều đại phong kiến sau đó tiếp tục sử dụng khu vực này cho nhiều mục đích quân sự, hành chính và giao thương. Những dấu tích còn lại trên núi trở thành minh chứng sống động cho hành trình phát triển của dân tộc.
Nhưng điều làm nên sự khác biệt của Non Nước không chỉ nằm ở giá trị lịch sử hay cảnh quan. Trên các vách đá của ngọn núi hiện còn lưu giữ 43 văn bản Ma nhai được khắc bởi các vị vua, quan lại, học giả, danh sĩ và nhà thơ qua nhiều thế kỷ.
Không giống nhiều loại hình di sản khác từng bị trùng tu, chỉnh sửa hoặc thay thế theo thời gian, các văn bia tại Non Nước vẫn tồn tại đúng ở vị trí ban đầu, giữ nguyên nội dung và hình thức từ khi được khắc tạo. Chính tính nguyên gốc ấy đã tạo nên giá trị đặc biệt của hệ thống di sản này.
Theo các nhà nghiên cứu, rất hiếm nơi nào tại Việt Nam cũng như khu vực châu Á còn bảo tồn được một quần thể Ma nhai có quy mô lớn, niên đại kéo dài liên tục từ thế kỷ XIV đến đầu thế kỷ XX như tại núi Non Nước.
Kho tư liệu đặc biệt phản chiếu lịch sử gần bảy thế kỷ
Đối với giới nghiên cứu lịch sử, văn học và Hán Nôm, Ma nhai Non Nước được ví như một “bảo tàng ngoài trời” lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa của nhiều thời đại.
PGS.TS Đinh Khắc Thuân, Viện Nghiên cứu Hán Nôm nhận định rằng các bài thơ, bài ký và văn bia trên núi Non Nước không chỉ có giá trị về mặt nội dung mà còn là những tác phẩm nghệ thuật đặc sắc. Mỗi dòng chữ đều phản ánh trình độ thư pháp, kỹ thuật chế tác đá cũng như tư duy thẩm mỹ của từng thời kỳ lịch sử.
Các bài thơ được khắc lên vách đá trên đỉnh núi Non Nước.
Nội dung các văn khắc trải rộng trên nhiều lĩnh vực. Có những bài thơ ca ngợi vẻ đẹp thiên nhiên của vùng đất cố đô. Có những ghi chép phản ánh đời sống xã hội, tín ngưỡng và tư tưởng của người Việt qua các thời đại. Nhiều văn bia còn cung cấp thông tin quý giá về chế độ ruộng đất, hoạt động hành chính, đời sống văn hóa và vai trò của phụ nữ trong xã hội trung đại.
Qua từng nét chữ khắc trên đá, các nhà khoa học có thể nhận diện sự giao thoa giữa Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo – hiện tượng thường được gọi là “Tam giáo đồng nguyên” trong lịch sử văn hóa phương Đông.
Không chỉ vậy, hệ thống Ma nhai còn ghi nhận những biến đổi về địa chất, địa mạo của khu vực qua nhiều thế kỷ. Điều này khiến giá trị của di sản vượt ra ngoài phạm vi văn hóa, lịch sử đơn thuần để trở thành nguồn tư liệu liên ngành phục vụ nhiều lĩnh vực nghiên cứu.
Nhà nghiên cứu Trương Đình Tưởng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Ninh Bình từng ví Ma nhai Non Nước như viên ngọc quý đã tự tỏa sáng bằng giá trị nội tại của mình. Theo ông, đây không chỉ là một phần của di tích quốc gia đặc biệt mà còn hội tụ nhiều tiêu chí của một di sản tư liệu có tầm vóc quốc tế.
Những bài thơ còn mãi với thời gian.
Trong suốt gần bảy thế kỷ, từ năm 1343 đến nay, những dòng chữ trên vách đá vẫn lặng lẽ tồn tại như những nhân chứng của thời gian. Mỗi bài thơ, mỗi dòng ký sự là một mảnh ghép góp phần tái hiện bức tranh lịch sử, văn hóa và đời sống tinh thần của nhiều thế hệ người Việt.
Bởi vậy, nếu những văn bia này bị hư hại hoặc mai một, không chỉ một loại hình tư liệu quý giá bị mất đi mà còn là sự đứt gãy của ký ức lịch sử được lưu giữ suốt nhiều thế kỷ.
Hành trình đưa Ma nhai Non Nước ra thế giới
Nhận thức rõ giá trị đặc biệt của di sản, những năm qua tỉnh Ninh Bình đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy hệ thống Ma nhai trên núi Non Nước.
Công tác quản lý di tích được thực hiện thường xuyên với việc kiểm tra, vệ sinh, loại bỏ rêu phong và cây cối có nguy cơ ảnh hưởng đến các văn bản khắc đá. Cảnh quan môi trường và an ninh khu vực cũng được duy trì nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc tham quan, nghiên cứu.
Nhiều du khách tìm hiểu về văn bia núi Non Nước.
Hàng năm, núi Non Nước đón từ 12.000 đến 15.000 lượt khách. Không chỉ là điểm đến du lịch, nơi đây còn trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống quen thuộc đối với học sinh, sinh viên trong tỉnh.
Song song với công tác bảo tồn, Ninh Bình cũng đẩy mạnh các hoạt động nghiên cứu khoa học nhằm làm rõ giá trị nổi bật của hệ thống Ma nhai. Nhiều hội thảo, tọa đàm chuyên đề đã được tổ chức với sự tham gia của các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực lịch sử, văn hóa và Hán Nôm.
Năm 2025, hội thảo khoa học quốc tế về văn khắc Hán Nôm núi Non Nước đã thu hút sự quan tâm của đông đảo học giả trong và ngoài nước. Những tham luận tại hội thảo đã góp phần củng cố cơ sở khoa học cho việc xây dựng hồ sơ đề cử di sản.
Tiếp nối các hoạt động đó, đầu tháng 6/2026, Ninh Bình tổ chức Tọa đàm quốc tế “Truyền thông về giá trị của Di sản tư liệu Ma nhai trên núi Non Nước”. Sự kiện quy tụ nhiều chuyên gia quốc tế, đại diện các tổ chức văn hóa và thành viên Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Mục tiêu của tọa đàm không chỉ nhằm quảng bá giá trị của di sản mà còn tranh thủ ý kiến tư vấn của các chuyên gia trong quá trình hoàn thiện hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh Ma nhai Non Nước vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Theo lãnh đạo Sở Ngoại vụ tỉnh Ninh Bình, việc được ghi danh sẽ góp phần khẳng định vị thế của di sản trên trường quốc tế, đồng thời mở ra cơ hội thu hút nguồn lực cho công tác bảo tồn lâu dài.
Nhiều nhà nghiên cứu đã dành thời gian sưu tầm, tìm hiểu về văn bia núi Non Nước.
Trong dòng chảy hội nhập hiện nay, bảo vệ di sản không đơn thuần là gìn giữ những giá trị của quá khứ mà còn là trách nhiệm đối với tương lai. Những văn bia khắc trên vách đá Non Nước không chỉ kể câu chuyện của riêng vùng đất Hoa Lư mà còn phản ánh một phần lịch sử, văn hóa của dân tộc Việt Nam.
Gần bảy thế kỷ đã trôi qua, những trang sử bằng đá ấy vẫn hiện hữu giữa trời mây Ninh Bình. Và hôm nay, hành trình đưa Ma nhai Non Nước vươn tầm di sản thế giới chính là cách để những giá trị trường tồn ấy tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và truyền lại cho các thế hệ mai sau.
Bình luận (0)