Nước đen, cá chết tái diễn trên sông Vàm Cỏ Đông: Không loại trừ nguồn ô nhiễm xuyên biên giới

Điều đáng lo ngại, theo cơ quan chức năng, hiện tượng này đã xuất hiện nhiều năm qua, gắn với tình trạng bùn hữu cơ tích tụ, dòng chảy suy giảm và không loại trừ tác động từ nguồn ô nhiễm xuyên biên giới. Khi dòng sông từng nuôi sống hàng nghìn hộ dân đang dần mất khả năng tự làm sạch, yêu cầu về một giải pháp căn cơ cho toàn lưu vực đang trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Những ngày giữa tháng 5, nhiều đoạn trên sông Vàm Cỏ Đông chảy qua các khu vực Long Chữ, Long Thuận, Hảo Đước, Bến Cầu tỉnh Tây Ninh xuất hiện tình trạng nước chuyển màu đen sẫm, bốc mùi hôi tanh kéo dài, đặc biệt vào chiều tối và ban đêm. Trên mặt sông, lục bình phát triển dày đặc, có nơi phủ kín dòng chảy, khiến việc lưu thông đường thủy gặp nhiều khó khăn. Tại khu vực xã Hảo Đước và Long Chữ, tình trạng cá nổi đầu rồi chết hàng loạt xuất hiện tại nhiều bè nuôi và ao nuôi ven sông.

Nguồn nước đen, thiếu oxy không chỉ ảnh hưởng hệ sinh thái thủy sinh mà còn tác động trực tiếp đến hoạt động nuôi trồng thủy sản, sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của người dân sống dọc lưu vực. Theo phản ánh của người dân tại khu vực xuất hiện ô nhiễm, nhiều ruộng lúa ven sông xuất hiện dấu hiệu sinh trưởng kém, trong khi nhiều bè nuôi cá bị thiệt hại do cá chết liên tiếp nhiều ngày.

Mùi hôi từ dòng nước ô nhiễm bốc lên nồng nặc, đặc biệt vào ban đêm, ảnh hưởng lớn đến môi trường sống của người dân ven sông. Đáng chú ý, hiện tượng nước đen, cá chết và lục bình phát triển dày đặc không phải mới xuất hiện mà đã tái diễn nhiều năm qua trên lưu vực sông Vàm Cỏ Đông, thường tập trung vào giai đoạn cuối mùa khô, đầu mùa mưa khi mực nước xuống thấp và dòng chảy suy giảm mạnh.

Chỉ số môi trường xuống mức "rất xấu"

Những phản ánh của người dân cũng trùng khớp với kết quả khảo sát của cơ quan chức năng. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh, kết quả đo nhanh chất lượng nước mặt ngày 13/5 cho thấy hàm lượng oxy hòa tan (DO) tại nhiều vị trí xuống mức cực thấp. Cụ thể, tại đoạn sông Vàm Cỏ Đông trước khi chảy vào rạch Bảo, chỉ số DO chỉ còn 0,28 mg/l; tại rạch Bảo là 0,5 mg/l; tại trạm bơm Long Thuận là 0,65 mg/l.

Theo quy chuẩn quốc gia về chất lượng nước mặt, đây đều là mức nước "rất xấu". Trong môi trường thủy sinh, oxy hòa tan là yếu tố sống còn đối với cá và các sinh vật dưới nước. Khi chỉ số này giảm sâu, cá sẽ rơi vào tình trạng thiếu oxy cấp tính, nổi đầu rồi chết hàng loạt. Đây cũng là nguyên nhân lý giải vì sao mỗi khi nước sông đổi màu đen, hiện tượng cá chết lại xuất hiện trên diện rộng.

Qua khảo sát, ngành chức năng xác định nhiều tuyến kênh dẫn nước vào các trạm bơm đã nhiều năm chưa được nạo vét. Có nơi lần nạo vét gần nhất đã cách đây hơn 15 năm. Lớp bùn đáy, xác thực vật, lục bình và chất hữu cơ tích tụ lâu ngày dưới lòng sông, lòng kênh khi gặp mưa đầu mùa hoặc thay đổi dòng chảy sẽ bị khuấy lên, làm nước chuyển màu, phát sinh mùi hôi và tiêu thụ lượng oxy còn lại trong nước. Đáng chú ý, cơ quan chuyên môn cho biết hiện tượng nước đen không chỉ xuất hiện cục bộ ở các tuyến kênh dẫn mà đã lan rộng trên lưu vực sông Vàm Cỏ Đông.

Không loại trừ tác động ô nhiễm xuyên biên giới

Trong báo cáo mới nhất gửi UBND tỉnh, Sở Nông nghiệp và Môi trường Tây Ninh cho biết hiện chưa phát hiện nguồn xả thải công nghiệp trực tiếp vào các tuyến kênh dẫn nước tại khu vực khảo sát. Tuy nhiên, cơ quan này cũng nhận định lưu vực sông Vàm Cỏ Đông đang chịu tác động từ nhiều nguồn ô nhiễm khác nhau, bao gồm nước thải sinh hoạt, hoạt động nông nghiệp, chăn nuôi nhỏ lẻ và cả nguồn nước ô nhiễm từ thượng nguồn Campuchia.

Đáng chú ý, báo cáo nêu rõ có nguồn nước thải từ khu vực thành phố Bavet, tỉnh Svay Rieng (Campuchia) theo các tuyến kênh thoát nước chảy qua biên giới rồi đổ vào lưu vực sông Vàm Cỏ Đông. Theo cơ quan chức năng, nước mưa cuốn theo chất bẩn từ các doanh nghiệp, khách sạn, casino phía Campuchia có thể theo các tuyến mương, cống thoát nước chảy vào lãnh thổ Việt Nam rồi đổ ra sông. Đây được xem là một trong những yếu tố làm gia tăng tải lượng ô nhiễm hữu cơ trên lưu vực. Ngoài yếu tố nguồn thải, đặc điểm địa hình của sông Vàm Cỏ Đông cũng khiến dòng sông dễ rơi vào tình trạng ô nhiễm kéo dài.

Theo kết quả nghiên cứu môi trường trước đây, Vàm Cỏ Đông là một "dòng sông già", độ dốc nhỏ, dòng chảy chậm, nhiều đoạn uốn khúc và nằm trên nền đất giàu vật chất hữu cơ. Qua nhiều năm, lớp bùn đáy tích tụ dày cùng xác thực vật phân hủy trong điều kiện yếm khí khiến nước dễ đổi màu và phát sinh mùi hôi khi mực nước xuống thấp. Đặc biệt vào cuối mùa khô, khi dòng chảy suy giảm mạnh, khả năng tự làm sạch của dòng sông gần như không còn đủ để "gánh" lượng chất hữu cơ tồn đọng lâu năm.

Không thể chỉ dừng ở khảo sát

Điều khiến dư luận lo ngại là tình trạng này đã được cảnh báo suốt nhiều năm nhưng đến nay vẫn chưa có giải pháp căn cơ. Ngay từ năm 2025, UBND tỉnh Tây Ninh đã từng có văn bản yêu cầu nghiên cứu phương án nạo vét bùn đáy sông Vàm Cỏ Đông theo quy hoạch được Thủ tướng phê duyệt. Tuy nhiên đến nay việc triển khai vẫn chưa được thực hiện. Trong khi đó, biến đổi khí hậu khiến các đợt nắng nóng, hạn hán tại khu vực Đông Nam Bộ xuất hiện thường xuyên hơn, làm lưu lượng dòng chảy tiếp tục suy giảm. Khi dòng sông không còn đủ nước để tự làm sạch, toàn bộ chất ô nhiễm tích tụ qua nhiều năm sẽ dần bộc lộ rõ hơn theo từng mùa khô.

Các chuyên gia môi trường cho rằng bài toán của sông Vàm Cỏ Đông không còn là xử lý sự cố cục bộ, mà đã trở thành vấn đề quản trị lưu vực sông mang tính liên vùng và xuyên biên giới. Bởi một dòng sông không thể được cứu nếu chỉ xử lý từng đoạn chảy riêng lẻ, trong khi nguồn ô nhiễm vẫn tiếp tục đổ về từ nhiều hướng. Điều người dân ven sông mong mỏi lúc này không phải là thêm những cuộc khảo sát lặp lại theo mùa, mà là các giải pháp cụ thể và được thực hiện thực chất: nạo vét bùn đáy, khơi thông dòng chảy, kiểm soát nghiêm nguồn thải, xử lý lục bình, phục hồi hệ sinh thái thủy sinh và tăng cường giám sát ô nhiễm xuyên biên giới. Bởi nếu tình trạng này tiếp tục kéo dài, dòng Vàm Cỏ Đông không chỉ mất đi màu nước xanh của một dòng sông miền biên giới, mà còn có nguy cơ đánh mất cả sự sống, sinh kế và tương lai phát triển của hàng nghìn hộ dân sống dựa vào dòng sông này.