Ô nhiễm không khí: Từ cảnh báo toàn cầu đến các giải pháp đô thị hiệu quả

Báo cáo Tình trạng Không khí Toàn cầu năm 2025 đã đưa ra những con số đáng báo động về bầu không khí mà con người đang hít thở hàng ngày. Cụ thể, 36%, tức là hơn 1/3 dân số toàn cầu, tương đương khoảng 2,9 tỷ người, đã phải tiếp xúc với nồng độ bụi mịn PM2.5 vượt ngưỡng cho phép của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Loại bụi này có thể dễ dàng xâm nhập vào cơ thể thông qua đường hô hấp và gây ra nhiều bệnh nguy hiểm.

Không dừng lại ở đó, thống kê cho thấy trung bình cứ 8 ca tử vong trên thế giới thì có 1 ca liên quan đến ô nhiễm không khí. Điều này khiến ô nhiễm không khí trở thành nỗi lo thường trực của người dân tại nhiều quốc gia.

Thực tế tại các địa phương cho thấy tác động trực tiếp của ô nhiễm không khí tới đời sống hàng ngày. Một người dân Thái Lan cho biết không khí quá tệ với lượng bụi dày đặc, ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe của bản thân và con gái, khiến trẻ không thể ra ngoài vui chơi. Tại Ấn Độ, một người dân cho hay ông không thể nhìn thấy Taj Mahal dù công trình này nằm ngay cạnh sông Yamuna do sương mù bao phủ khắp nơi. Trong khi đó, tại Kyrgyzstan, nhiều trẻ em bị dị ứng nghiêm trọng, phải nhập viện vì không thể hít thở sâu do không khí quá độc hại.

Các chuyên gia cũng cảnh báo về những tác động lâu dài. Đại diện Liên minh Toàn cầu về Khí hậu và Sức khỏe cho biết nhiều nghiên cứu đã chỉ ra ô nhiễm không khí gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe sinh sản, đặc biệt là với thai nhi ngay từ trước khi chào đời. Ô nhiễm làm gia tăng nguy cơ sinh non, sảy thai, trẻ nhẹ cân và về lâu dài khiến trẻ có thể trạng yếu hơn khi trưởng thành.

Trước thực trạng này, nhiều quốc gia đã tuyên chiến với ô nhiễm không khí và ghi nhận những mô hình xử lý hiệu quả. Thủ đô Bắc Kinh của Trung Quốc được Liên hợp quốc đánh giá là mô hình kiểu mẫu trong cải thiện chất lượng không khí. Đây từng là một trong những thành phố ô nhiễm nhất thế giới, khi vào năm 2013, nồng độ bụi mịn PM2.5 cao gấp 17 lần khuyến nghị của WHO. Trung Quốc khi đó đã khởi động một chiến dịch quy mô lớn mang tên “giành lại bầu trời xanh”, với cam kết không tăng trưởng bằng mọi giá mà chuyển sang phát triển coi trọng chất lượng môi trường.

Chiến dịch này bao gồm nhiều biện pháp như di dời nhà máy ra khỏi thủ đô và chuyển đổi cơ cấu công nghiệp. Nhà máy 751, từng là nguồn cung cấp khí gas chính cho các hộ gia đình ở Bắc Kinh và sử dụng than trong sản xuất, đã chính thức chuyển đổi thành công viên thời trang và sáng tạo từ năm 2007. Những bể chứa ga cũ được cải tạo với công năng mới, trở thành không gian tổ chức nhiều sự kiện văn hóa quốc tế, trong khi các đoàn tàu chở than trước đây được chuyển thành quầy lưu niệm phục vụ du khách.

Cùng với đó, nhà máy gang thép Shougang, từng là biểu tượng của phát triển công nghiệp Trung Quốc, cũng đã ngừng hoạt động để phục vụ các sự kiện thể thao. Nhiều hạng mục công nghiệp cũ được giữ lại và cải tạo, trong đó có tháp làm mát được biến thành không gian đa năng và các công trình phục vụ Thế vận hội Mùa đông.

Bắc Kinh cũng chú trọng phát triển không gian mặt nước và cây xanh để điều hòa không khí. Các kênh đào cũ được cải tạo nguồn nước, trồng cây và phát triển thành điểm du lịch, thậm chí được lắp đặt hệ thống rạp chiếu 3D trên mặt nước phục vụ du khách. Hạn chế đốt than, giảm khí thải từ phương tiện giao thông và cải cách công nghiệp là những giải pháp mà Bắc Kinh kiên trì thực hiện trong hơn 20 năm, đặc biệt trong giai đoạn 2013-2017, qua đó từng bước cải thiện chất lượng không khí.

Ghi nhận trong năm 2025, Bắc Kinh có 254 ngày, tương đương gần 70% số ngày trong năm, đạt chất lượng không khí tốt, tăng 20 ngày so với năm trước đó, cho thấy xu hướng cải thiện đang được duy trì ổn định.

Ngoài Bắc Kinh, nhiều thành phố trên thế giới cũng đã triển khai thành công các giải pháp đô thị nhằm giảm ô nhiễm không khí. Các biện pháp này tập trung vào 3 trụ cột chính gồm kiểm soát phát thải giao thông, quản lý xây dựng và công nghiệp, cùng với việc tăng cường năng lực giám sát chất lượng không khí.

Tại London, Anh, khu vực phát thải siêu thấp được triển khai, yêu cầu các phương tiện không đạt chuẩn khí thải phải trả phí khi vào nội đô. Thành phố này cũng xây dựng dự án Breathe London, một mạng lưới giám sát chất lượng không khí với các cảm biến di động và cố định, cung cấp bức tranh chi tiết về ô nhiễm đô thị. Trong khi đó, Paris, Pháp lựa chọn mở rộng không gian xanh và hạ tầng xe đạp, cấm xe diesel cũ và chuyển đổi nhiều tuyến phố thành không gian đi bộ. Thái Lan cũng đẩy mạnh cuộc chiến chống bụi mịn PM2.5 bằng việc vận hành Trung tâm Truyền thông Giảm thiểu Ô nhiễm Không khí 24/7, theo dõi chất lượng không khí, phân tích dữ liệu vệ tinh và phát cảnh báo khẩn cấp khi cần thiết.