Phát triển Sâm Lai Châu: Giữ rừng, tạo sinh kế, bảo vệ biên giới

Từ nguồn gen quý đến ngành hàng đặc trưng

Sáng 14/8, tại Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu, UBND tỉnh tổ chức Hội thảo “Cơ chế, giải pháp phát triển Sâm Lai Châu trên địa bàn các xã biên giới”. Hội thảo có sự tham dự của đại diện các sở, ban, ngành, lực lượng Bộ đội Biên phòng, chính quyền các xã biên giới, doanh nghiệp, hợp tác xã, nhà khoa học và các hộ dân đang sản xuất Sâm Lai Châu.

Đồng chí Hà Trọng Hải, Phó Chủ tịch UBND tỉnh và Đại tá Trương Minh Đức, Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh đồng chủ trì Hội thảo.

Phát biểu khai mạc, đồng chí Hà Trọng Hải nhấn mạnh Sâm Lai Châu là nguồn gen dược liệu đặc hữu, quý hiếm, có giá trị cao về dược liệu, sinh học và kinh tế. Những năm qua, Lai Châu đã dành sự quan tâm cho công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát triển loại dược liệu này, từng bước hình thành nền tảng về nguồn gen, giống, quy trình kỹ thuật và thương hiệu.

Những con số cho thấy Sâm Lai Châu đang từng bước hình thành một ngành hàng mới. Toàn tỉnh hiện bảo tồn khoảng 1.700 cây mẹ ngoài tự nhiên, gây trồng hơn 21.000 cây mô hình. Diện tích Sâm trồng tập trung đạt hơn 146 ha, với sự tham gia của 45 doanh nghiệp, hợp tác xã và 136 hộ gia đình, cá nhân.

Đáng chú ý, tỉnh đã cấp 120 mã số cơ sở trồng với gần 6 triệu cây. Riêng tại các xã biên giới, diện tích Sâm đã trồng khoảng 71 ha, với sự tham gia của 23 doanh nghiệp, hợp tác xã và 70 cá nhân.

Những con số này cho thấy Sâm Lai Châu không còn chỉ là câu chuyện bảo tồn một nguồn gen quý trong tự nhiên. Loài cây đặc hữu này đang từng bước trở thành sinh kế, sản phẩm hàng hóa và một hướng phát triển kinh tế dưới tán rừng.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là yêu cầu phải phát triển đúng hướng. Sâm Lai Châu có chu kỳ sinh trưởng dài, đòi hỏi điều kiện sinh thái đặc thù và vốn đầu tư không nhỏ. Nếu phát triển thiếu kiểm soát, chạy theo diện tích hoặc sử dụng nguồn giống không rõ nguồn gốc, những giá trị mà loại cây này mang lại có thể bị ảnh hưởng.

Bởi vậy, bài toán đặt ra với Lai Châu lúc này không chỉ là trồng thêm bao nhiêu hecta Sâm, mà quan trọng hơn là trồng ở đâu, trồng bằng giống nào, ai tổ chức sản xuất, ai tiêu thụ và người dân được hưởng lợi như thế nào.

Không đánh đổi rừng lấy diện tích Sâm

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường, Lai Châu đã xác định khoảng 30.000 ha đất, rừng phù hợp với đặc tính sinh trưởng của Sâm Lai Châu, trong đó khoảng 17.000 ha được đánh giá rất phù hợp.

Giai đoạn 2026-2030, tỉnh xác định vùng phát triển khoảng 3.000 ha tại 21 xã, trong đó có 9 xã biên giới với diện tích khoảng 1.350 ha.

Đây là dư địa lớn để phát triển một ngành hàng có giá trị cao. Nhưng với Lai Châu, mở rộng diện tích không phải mục tiêu duy nhất.

Tại Hội thảo, nhiều ý kiến tập trung vào việc bảo tồn nguồn giống, nghiên cứu khoa học, chuyển giao kỹ thuật, xây dựng thương hiệu, bảo hộ sở hữu trí tuệ, phát triển chuỗi giá trị, chế biến sâu và mở rộng thị trường.

Trong đó, bài toán bảo vệ rừng được đặt ở vị trí đặc biệt quan trọng.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hà Trọng Hải khẳng định Sâm Lai Châu phải được xác định là sản phẩm có lợi thế đặc biệt của tỉnh, song không phát triển theo phong trào, không chạy theo diện tích và tuyệt đối không đánh đổi rừng để lấy diện tích trồng Sâm.

Đây cũng chính là điểm khác biệt trong định hướng phát triển Sâm Lai Châu: không coi rừng chỉ là không gian để mở rộng diện tích trồng cây dược liệu, mà phải coi rừng là nền tảng để Sâm phát triển bền vững.

“Giữ rừng để phát triển Sâm, phát triển Sâm để nâng cao giá trị của rừng” là tư duy xuyên suốt được tỉnh Lai Châu đặt ra.

Nếu được tổ chức tốt, mô hình phát triển Sâm dưới tán rừng có thể tạo ra một chu trình có lợi cho cả kinh tế và môi trường. Rừng được bảo vệ, người dân có thêm sinh kế, giá trị đất rừng được nâng lên, trong khi chính cộng đồng sinh sống tại khu vực rừng trở thành lực lượng trực tiếp tham gia bảo vệ tài nguyên.

Đặc biệt tại các xã biên giới, ý nghĩa của mô hình càng rõ nét. Khi người dân có sinh kế ổn định, gắn lợi ích kinh tế với bảo vệ rừng và đất đai nơi mình sinh sống, họ sẽ có thêm động lực đồng hành cùng chính quyền và lực lượng chức năng trong giữ gìn địa bàn.

Đó cũng là lý do phát triển Sâm Lai Châu được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với nhiệm vụ bảo vệ biên giới.

Từ cây Sâm đến “thế trận lòng dân” nơi biên giới

Một trong những mô hình được nhắc đến tại Hội thảo là việc Bộ đội Biên phòng hỗ trợ người dân trồng Sâm tại bản Ngài Thầu, xã Sì Lở Lầu.

Từ hoạt động hỗ trợ kỹ thuật, hướng dẫn người dân đến kết nối sản xuất, mô hình cho thấy lực lượng Bộ đội Biên phòng không chỉ thực hiện nhiệm vụ quản lý, bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới mà còn tham gia đồng hành cùng người dân phát triển kinh tế.

Ở những bản làng vùng biên, nơi điều kiện sản xuất còn nhiều khó khăn, việc hình thành một sinh kế có giá trị từ chính tài nguyên bản địa có ý nghĩa thiết thực.

Một cây Sâm được trồng đúng kỹ thuật có thể tạo ra giá trị kinh tế cao. Nhưng phía sau giá trị của cây Sâm còn là câu chuyện giữ đất, giữ rừng, giữ bản và giữ người dân ở lại với quê hương.

Đó là lý do tại Hội thảo, các đại biểu nhấn mạnh yêu cầu phát triển Sâm phải gắn với tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho đồng bào dân tộc thiểu số, qua đó góp phần củng cố quốc phòng, an ninh và xây dựng “thế trận lòng dân” vững chắc ở khu vực biên giới.

Để làm được điều đó, Lai Châu xác định cần thay đổi phương thức phát triển. Sâm không thể chỉ được trồng và bán dưới dạng nguyên liệu thô mà cần hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh.

Theo định hướng của tỉnh, người dân là chủ thể và đối tượng hưởng lợi; hợp tác xã tổ chức sản xuất; doanh nghiệp dẫn dắt thị trường; nhà khoa học hỗ trợ công nghệ; Nhà nước kiến tạo cơ chế, chính sách.

Trong chuỗi liên kết ấy, lực lượng Bộ đội Biên phòng tiếp tục được kỳ vọng phát huy vai trò trong công tác dân vận, hướng dẫn, kết nối và hỗ trợ người dân tại khu vực biên giới.

Đồng thời, Lai Châu sẽ phải giải quyết căn cơ bài toán giống. Khi nhu cầu mở rộng diện tích tăng lên, nguồn giống chất lượng cao, có nguồn gốc rõ ràng trở thành yếu tố quyết định. Tỉnh yêu cầu kiểm soát chặt chẽ nguồn giống, xác định đúng vùng trồng và chỉ mở rộng diện tích khi bảo đảm các điều kiện cần thiết.

Cùng với đó là đẩy mạnh số hóa vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, ứng dụng khoa học công nghệ, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.

Nếu sản phẩm Sâm Lai Châu có thể chứng minh được nguồn gốc, quy trình sản xuất, chất lượng và giá trị dược liệu, khả năng tiếp cận các thị trường lớn sẽ rộng mở hơn. Khi đó, giá trị không chỉ nằm ở củ Sâm mà còn nằm trong cả chuỗi sản xuất, chế biến, thương mại và thương hiệu.

Phát triển một ngành hàng từ lợi thế đặc hữu

Lai Châu đang đứng trước cơ hội biến nguồn gen dược liệu đặc hữu thành một ngành hàng đặc trưng của địa phương. Nhưng để cơ hội trở thành hiện thực, cách tiếp cận phải dài hạn, có kiểm soát và đặt lợi ích của người dân trong chuỗi giá trị ở vị trí trung tâm.

Kết luận Hội thảo, đồng chí Hà Trọng Hải giao Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường, Văn phòng UBND tỉnh tổng hợp các ý kiến, kiến nghị để tham mưu UBND tỉnh chỉ đạo. Các sở, ngành, địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã được yêu cầu chủ động triển khai những nhiệm vụ, giải pháp phù hợp.

Mục tiêu cuối cùng không phải là những con số về diện tích hay số lượng cây Sâm được trồng, mà là hình thành một phương thức phát triển bền vững: kinh tế dưới tán rừng, sinh kế gắn với bảo tồn, doanh nghiệp gắn với người dân và phát triển kinh tế gắn với bảo vệ biên giới.

Từ những cây Sâm được trồng ở Ngài Thầu và các bản vùng cao, câu chuyện đang được Lai Châu đặt ra ở quy mô lớn hơn: xây dựng một ngành hàng đặc hữu có giá trị cao, trong đó rừng là nền tảng, người dân là chủ thể và biên giới là không gian phát triển.

Nếu làm được điều đó, Sâm Lai Châu không chỉ trở thành sản phẩm mang giá trị kinh tế, dược liệu và thương hiệu, mà còn có thể trở thành “cây sinh kế” góp phần giữ rừng, giữ bản, giữ đất và củng cố thế trận lòng dân nơi phên dậu Tổ quốc.