Phim dọc - cuộc thí nghiệm mới của điện ảnh

Và phần lớn những “rạp chiếu” ấy dựng đứng. Thứ từng bị xem là “quay sai chiều” nay đang len lỏi vào đời sống, định hình lại cách kể chuyện điện ảnh.

Từ “thói quen trượt ngón tay cái” đến một ngành công nghiệp tỉ đô

Cội nguồn của trào lưu phim dọc có thể tìm thấy ở Trung Quốc. Nơi đây, “short video dramas” - duanju - đã được chuẩn hóa thành công thức sản xuất hàng loạt. Mỗi tập phim chỉ dài một đến hai phút, mở đầu phải thu hút ngay sự chú ý, giữa có cú xoay bất ngờ và kết thúc bằng một tình tiết bỏ lửng khiến người xem không thể không bấm sang tập tiếp theo. Mô hình ấy phục vụ thói quen trượt ngón tay cái, rồi biến thành ngành công nghiệp tỉ đô. Theo WIRED (2025), trong quý 1/2025, các ứng dụng như ReelShort, DramaBox, GoodShort, DramaWave đã thu về tới 700 triệu USD doanh thu in-app, tăng 300% so với cùng kỳ, với hơn 370 triệu lượt tải toàn cầu - tăng gấp 5 lần so với năm 2024. “Short dramas giống như những bộ phim dài nhưng được quay dọc, chia nhỏ thành từng tập một phút. Và tôi không nghĩ AI có thể chạm tới những tinh tế cảm xúc mà con người mang vào mỗi tập phim” Sammie Hao, Giám đốc nội dung ReelShort cho biết.

Thành công ấy không chỉ là con số, nó mở ra những cơ hội nghề nghiệp mới. The Times kể về Mathieu Bonzon, một diễn viên trẻ ở London từng phải làm nghề dắt chó thuê. Sau khi tham gia một microdrama trên ReelShort, anh bất ngờ nổi tiếng và kiếm đến 1.000 USD mỗi ngày. “Tôi chưa bao giờ nghĩ mình có thể sống nhờ diễn xuất, cho tới khi loại hình này xuất hiện. Nó nhanh, rẻ, và có một khán giả khổng lồ ngoài kia”, Bonzon chia sẻ.

Trường hợp của anh không hề đơn lẻ. Ở Mỹ, sau giai đoạn Peak TV, hàng loạt nhân sự Hollywood lao đao đã chuyển sang viết kịch bản hoặc dựng short dramas. Business Insider gọi đây là “một làn sóng cơ hội mới trong Hollywood”.

Các nền tảng và những cuộc thử nghiệm

Nếu phim dọc là một cuộc cách mạng, thì các nền tảng chính là chiến trường. Không nền tảng nào muốn đứng ngoài, nhưng mỗi ông lớn lại có một chiến lược khác nhau, phản ánh bản chất kinh doanh và tham vọng của họ.

TikTok đi nhanh nhất. Ban đầu, nó là “nhà máy meme” với clip 15 giây, giải trí chớp nhoáng. Nhưng từng bước, TikTok kéo dài thời lượng: 3 phút, 10 phút, và đến nay thử nghiệm cả video 30 phút. Bước đi ấy cho thấy, TikTok không chỉ muốn là nơi lan truyền clip ngắn, mà đang định hình lại thói quen xem phim của cả một thế hệ. Với một giao diện dọc tối giản, TikTok hiểu rằng, ai chiếm lĩnh khung dọc sẽ chiếm lĩnh sự chú ý. Và trong nền kinh tế số, sự chú ý chính là đồng tiền.

YouTube chọn một hướng đi khác. Khi đưa Shorts lên màn hình TV, họ đã biến video dọc - vốn là thói quen trên điện thoại - thành một trải nghiệm phòng khách. Đó là một bước đi đầy tham vọng: tái chiếm không gian từng là lãnh địa của Netflix và truyền hình truyền thống, nhưng bằng thứ nội dung ngắn gọn, lôi cuốn. Với YouTube, Shorts không chỉ để cạnh tranh với TikTok; nó là một mảnh ghép trong hệ sinh thái từ clip vài chục giây đến video dài hàng giờ. Và việc xuất hiện trên TV khiến khung dọc được “chính danh hóa”, không còn bị xem là thứ tạm bợ.

Netflix, ngược lại, tỏ ra thận trọng. Họ không lao vào sản xuất phim dọc, nhưng từ năm 2021 đã giới thiệu feed dọc Fast Laughs. Đây không phải nỗ lực cạnh tranh trực tiếp, mà là một “cửa ngõ” marketing. Khi người dùng lướt qua những đoạn cắt ngắn dựng dọc, họ có thể ngay lập tức nhảy sang bộ phim ngang đầy đủ. Netflix không xem phim dọc là tương lai của điện ảnh, mà là công cụ giữ chân, dẫn dắt sự chú ý về lại kho phim dài - lĩnh vực mà họ nắm lợi thế.

Ngữ pháp mới của khung hình

Phim dọc không đơn thuần là xoay chiếc máy quay. Nó đòi hỏi một ngữ pháp kể chuyện hoàn toàn mới. Trên màn ảnh ngang, người làm phim có thể phô diễn không gian: một bãi chiến trường trải dài, một toàn cảnh thành phố lúc hoàng hôn, một cú máy panorama ôm trọn khung cảnh. Nhưng trong khung hình dọc, tất cả những sự “choáng ngợp ngang” ấy bị thu hẹp lại. Đạo diễn buộc phải thay đổi cách kể: thay vì mở rộng, họ đào sâu.

“Cận cảnh gương mặt” trở thành lựa chọn mặc định. Một ánh mắt rưng rưng, một giọt nước mắt lăn trên má, một nụ cười gượng - tất cả trở nên mạnh mẽ hơn vì khung hình dọc ép khán giả phải nhìn trực diện. Người xem có cảm giác như nhân vật đang đối thoại với mình qua một cuộc gọi Facetime. Chính sự riêng tư này tạo nên sức hút: điện ảnh không còn là “màn trình diễn cho đám đông”, mà thành cuộc trò chuyện cá nhân, thân mật.

Khung dọc còn mở ra những biểu đạt mới. Đường thẳng đứng vốn ít được khai thác trong màn ảnh ngang nay trở thành lợi thế. Một thang cuốn với người lên kẻ xuống, một tòa nhà cao tầng nơi nhân vật nhìn nhau qua ban công, hay thậm chí một mối quan hệ “trên - dưới” được kể bằng cách sắp đặt nhân vật ở hai nấc khác nhau của khung hình. Phim dọc buộc nhà làm phim phải sáng tạo để biến hạn chế thành ngôn ngữ.

Tuy vậy, chính sự “gần gũi” này cũng chứa nguy cơ. Khi quá phụ thuộc vào cận cảnh, nhiều series vertical trở nên công thức: ánh mắt - giọt nước mắt - cú twist. Kết quả là khán giả dễ bị bội thực, mất kiên nhẫn. Điểm khó nhất của phim dọc không nằm ở kỹ thuật, mà ở việc giữ được chất điện ảnh trong một khung vốn sinh ra để cuộn nhanh.

Nói cách khác, nếu màn ảnh ngang là nghệ thuật của sự choáng ngợp và cộng hưởng, thì màn ảnh dọc là nghệ thuật của sự thân mật và tốc độ. Nó không thay thế ngôn ngữ điện ảnh cũ, mà giống như một phương ngữ mới trong cùng một ngôn ngữ: gần gũi, riêng tư, nhưng phải biết chọn đúng lúc, đúng chỗ để phát huy. Và chính ở đó, phim dọc trở thành một cuộc thí nghiệm thú vị: liệu điện ảnh có thể vừa giữ được chất thơ chậm rãi của màn bạc, vừa đáp ứng sự gấp gáp của ngón tay cái?

Điện ảnh vốn được sinh ra trong những căn phòng tối, nơi màn hình ngang mở ra cả thế giới rộng lớn. Nhưng hôm nay, khung hình dọc len lỏi từ phòng hóa trang, quán cà phê, đến cả khu chợ ồn ã và biến chiếc điện thoại thành rạp chiếu di động. Phim dọc đang đứng ở lằn ranh giữa thử nghiệm và định hình. Nó chưa thể soán ngôi màn ảnh rộng, nhưng đã mở ra một ngữ pháp kể chuyện mới - nhanh hơn, trực diện hơn, và gắn với thói quen hàng ngày của khán giả trẻ. Đó không phải cú “cách mạng” của điện ảnh, mà là sự song hành: điện thoại dựng đứng cho những mẩu chuyện tức thì, còn rạp chiếu tối và màn hình ngang vẫn là nơi lưu giữ sức nặng của điện ảnh. Vấn đề còn lại nằm ở những người cầm máy: họ sẽ chọn làm sản phẩm tiêu thụ nhanh, hay thổi vào khung dọc những câu chuyện đủ sức tồn tại lâu dài.