Robert Redford - Vinh quang và di sản của một biểu tượng điện ảnh

(Ảnh: Annie Leibovitz.)

Robert Redford – ngôi sao điện ảnh Mỹ với vẻ ngoài lãng tử, người từng giành giải Oscar cho vai trò đạo diễn với bộ phim Ordinary People – đã qua đời hôm thứ Ba tại nhà riêng ở Utah, hưởng thọ 89 tuổi. Ông cũng được biết đến là người sáng lập Viện Điện ảnh Sundance, góp phần định hình dòng phim độc lập tại Mỹ và trở thành biểu tượng của nền điện ảnh hiện đại.

Thông tin được bà Cindi Berger, Giám đốc điều hành công ty truyền thông R&CPMK và cũng là người đại diện lâu năm của Redford, xác nhận. Tuy nhiên, nguyên nhân cụ thể không được công bố.

Tuổi thơ và bước ngoặt

Charles Robert Redford Jr. sinh ngày 18/8/1936 tại Santa Monica, California, trong một gia đình thuộc tầng lớp lao động. Cha ông, Charles Robert Redford Sr., từng làm nghề giao sữa trước khi trở thành kế toán; mẹ ông, bà Martha Hart, là một nội trợ hiền lành.

Tuổi thơ của Redford in dấu cả hạnh phúc lẫn bi kịch. Sau lần sinh khó khi mang Redford, bác sĩ từng khuyên mẹ ông không nên sinh thêm con. Nhưng với khát khao có một gia đình đông đủ, bà vẫn mang thai đôi lần nữa. Thật không may, cả hai bé gái đều mất ngay khi chào đời. Bi kịch nối dài đến năm Redford 18 tuổi, khi bà Martha qua đời do biến chứng sản khoa để lại từ lần sinh đôi ấy. 

“Nó dường như quá bất công nhưng theo một cách nào đó, nó đã giải thoát tôi để tôi có thể tự đi con đường của mình".

Redford sau này hồi tưởng.

Redford từng tự nhận mình là một “học sinh kém”, và có thời điểm phải đối mặt với chứng bại liệt nhẹ — theo lời ông, là hậu quả của việc “gắng sức quá mức khi bơi ngoài biển.” Tuy nhiên, năng khiếu thể thao, đặc biệt là bóng chày, đã giúp ông giành được suất học bổng vào Đại học Colorado. Giấc mơ trở thành vận động viên chuyên nghiệp tưởng chừng trong tầm tay, nhưng rồi dần tan vỡ khi ông sa sút học tập, sa vào rượu chè và cuối cùng đánh mất học bổng.

Thất bại ấy lại trở thành bước ngoặt. Redford dành hơn một năm rưỡi ở Paris trong những năm 1950 để vẽ phác thảo, mở rộng hiểu biết văn hóa và lần đầu tiên quan tâm đến chính trị. “Họ chất vấn tôi về quan điểm chính trị, vốn dĩ tôi không có,” Redford nhớ lại. “Điều đó đã mở rộng cách nhìn của tôi về đất nước. Khi trở về, tôi bắt đầu đặt câu hỏi, và điều đó dẫn tôi đến một mức độ hoạt động chính trị nhất định.”

Trở về Mỹ, Redford gặp Lola Van Wagenen – cô sinh viên sau này trở thành người vợ đầu tiên của ông. Không lâu sau, ông chuyển đến New York, theo học một trường mỹ thuật. Tại đây, dưới sự gợi ý của một giáo viên, Redford quyết định thử sức với diễn xuất tại Học viện Nghệ thuật Sân khấu Hoa Kỳ.

“Có điều gì đó bùng lên trong tôi,” Redford nói về những ngày đầu tiên đứng trên sân khấu. “Tôi bắt đầu hiểu mình là ai và mình muốn gì.”

Khởi đầu sự nghiệp: Từ sân khấu Broadway đến kinh đô điện ảnh Hollywood

Năm 1959, Robert Redford bắt đầu chạm ngõ diễn xuất với những vai nhỏ trên truyền hình, xuất hiện trong các chương trình nổi tiếng như Perry Mason, Playhouse 90, Alfred Hitchcock Presents và The Twilight Zone. Song song với đó, ông khẳng định tài năng trên sân khấu New York, trước hết trong vở Tall Story – màn chào sân kịch nghệ của ông – và đặc biệt là Barefoot in the Park (1963) của Neil Simon. Vai này nhanh chóng đưa Redford thành ngôi sao Broadway. Bốn năm sau, ông tái hiện nhân vật này trong bản điện ảnh năm 1967, đóng cặp cùng Jane Fonda – mở đầu cho một trong những cặp đôi màn ảnh được yêu thích nhất thập niên 1960.

Sự nghiệp điện ảnh của Robert Redford bắt đầu với War Hunt (1962), bộ phim đánh dấu lần hợp tác đầu tiên giữa ông và một tài năng trẻ khác – Sydney Pollack. Cuộc gặp gỡ ấy không chỉ là khởi đầu cho Redford trên màn ảnh rộng, mà còn là mối nhân duyên nghệ thuật kéo dài suốt nhiều thập niên. Pollack sau này trở thành cộng sự thân thiết, đạo diễn Redford trong bảy bộ phim kinh điển, bao gồm Out of Africa – tác phẩm đoạt giải Oscar – và The Electric Horseman, góp phần định hình hình ảnh Redford như một biểu tượng của điện ảnh Mỹ.

Những năm giữa thập niên 1960, Redford ghi dấu với hai lần đóng cặp cùng minh tinh Natalie Wood: Inside Daisy Clover (1965), bộ phim phơi bày mặt tối của guồng máy tạo sao Hollywood, và This Property Is Condemned (1966), tác phẩm đánh dấu lần hợp tác đầu tiên giữa ông và đạo diễn Pollack. Vai diễn trong Inside Daisy Clover, khi Redford hóa thân thành một ngôi sao điện ảnh đồng tính đã khiến tên tuổi ông vang dội ở Hollywood.

Tuy nhiên, bước ngoặt thực sự đến vào năm 1969, khi Redford vào vai Sundance Kid bên cạnh Paul Newman trong Butch Cassidy and the Sundance Kid. Bộ phim trở thành tác phẩm ăn khách nhất năm, đồng thời đưa Redford từ một gương mặt triển vọng trở thành biểu tượng màn bạc, với phong cách phóng khoáng, thông minh và đầy cuốn hút.

Thập niên 1960–1970: Giai đoạn hoàng kim của một biểu tượng màn bạc

Năm 1969, Robert Redford cùng Paul Newman tạo nên một trong những cặp đôi màn ảnh bất hủ với Butch Cassidy and the Sundance Kid. Vai diễn “Sundance Kid” nhanh chóng trở thành hình tượng gắn liền với Redford và sau này được ông lấy đặt tên cho điền trang cũng như Liên hoan phim Sundance nổi tiếng.

Bước sang thập niên 1970, Redford liên tiếp ghi dấu với những vai diễn để đời:

· Jeremiah Johnson (1972) – vai người sống ẩn dật nơi miền núi, khắc họa sự độc lập và khắc nghiệt của thiên nhiên.

· The Candidate (1972) – một chính trị gia trẻ tuổi, phản ánh mâu thuẫn giữa lý tưởng và thực tế chính trị.

· The Sting (1973) – tái hợp cùng Paul Newman, mang về giải Oscar “Phim hay nhất” và đưa Redford lên ngôi sao phòng vé số 1 trong ba năm liên tiếp.

· The Way We Were (1973) - đóng cặp cùng Barbra Streisand, Redford khắc sâu hình ảnh người tình lý tưởng trên màn ảnh, bất chấp sự chê bai từ giới phê bình.

· All the President’s Men (1976) – trong vai nhà báo Bob Woodward, Redford không chỉ đóng chính mà còn tham gia sản xuất, từ khâu phát triển kịch bản dựa trên tác phẩm của Bob Woodward và Carl Bernstein. Bộ phim tái hiện vụ Watergate, nhận tám đề cử Oscar, khẳng định sự nghiêm túc của Redford và tầm ảnh hưởng lớn tới điện ảnh chính trị Mỹ.

Trong suốt thời kỳ đỉnh cao sự nghiệp, Robert Redford được xem là hiện thân của hình mẫu “người đàn ông Mỹ lý tưởng” – hào hoa nhưng điềm đạm, mạnh mẽ song vẫn chất chứa chiều sâu suy tư. Mái tóc vàng rối, gương mặt góc cạnh và nụ cười cuốn hút đã góp phần đưa ông trở thành một trong những ngôi sao nổi bật nhất của Hollywood thập niên 1970. Không chỉ tỏa sáng trên màn ảnh, Redford còn tận dụng danh tiếng để theo đuổi các hoạt động xã hội ý nghĩa. Ông tích cực đấu tranh vì môi trường, phản đối lối làm phim thương mại rập khuôn và tiên phong mở đường cho các nhà làm phim độc lập thông qua việc sáng lập Viện Điện ảnh Sundance.

Ở thời kỳ đỉnh cao, Redford được xếp ngang hàng với những biểu tượng kinh điển như Gary Cooper, Gregory Peck hay Steve McQueen – không phải bởi khả năng biến hóa đa dạng trong diễn xuất, mà bởi sức hút ngôi sao đặc biệt, khó ai sánh kịp.

Trưởng thành và đa dạng: từ The Natural đến Out of Africa

Bước sang thập niên 1980 và 1990, Robert Redford chuyển sang những vai diễn trưởng thành và nhiều chiều sâu hơn. Ông hóa thân thành cầu thủ bóng chày trung niên trong The Natural (1984), tay thợ săn phóng khoáng trong Out of Africa (1985), hay gã con bạc giàu có, lạnh lùng trong Indecent Proposal (1993).

Điều đáng chú ý là Redford thường chủ động chọn những nhân vật gai góc, khó gần, thậm chí dễ gây tranh cãi. Ngay từ This Property Is Condemned, Downhill Racer hay Tell Them Willie Boy Is Here, ông đã không ngần ngại thể hiện những gã đàn ông khắc nghiệt. Thế nhưng, sức hút màn bạc của Redford vẫn không thể phủ nhận.

Đạo diễn Sydney Pollack, cộng sự lâu năm của ông, từng nhận xét: “Ông ấy là một diễn viên rất dũng cảm ở khía cạnh đó. Một phần lớn khiến Bob được khán giả yêu mến chính là điều ông không bộc lộ hết.”

Trong số các tác phẩm nổi bật của giai đoạn này, The Natural biến Redford thành biểu tượng bóng chày huyền thoại trên màn bạc, trong khi Out of Africa, nơi ông sánh đôi cùng Meryl Streep, đã trở thành bộ phim sử thi tình cảm lẫy lừng, giành giải Oscar “Phim hay nhất”.

Đạo diễn Redford: Khi nghệ thuật lên tiếng vì xã hội

Năm 1980, Robert Redford lần đầu ngồi ghế đạo diễn với Ordinary People — bộ phim xuất sắc giành bốn giải Oscar, trong đó có “Phim hay nhất” và “Đạo diễn xuất sắc nhất” cho chính ông. Tác phẩm khai thác sâu sắc những xung đột tâm lý trong một gia đình trung lưu Mỹ, thể hiện phong cách làm phim điềm tĩnh, chú trọng chi tiết và chiều sâu nhân vật. Thành công này không chỉ khẳng định tài năng đa diện của Redford mà còn mở ra một chương mới trong sự nghiệp ông.

Những bộ phim tiếp theo tiếp tục củng cố vị thế của Redford trong vai trò đạo diễn:

· A River Runs Through It (1992), có sự tham gia của Brad Pitt thời trẻ, vừa thơ mộng vừa bi thương.

· Quiz Show (1994), tái hiện vụ bê bối truyền hình Mỹ thập niên 1950, giành nhiều lời khen ngợi và nhận đề cử Oscar “Phim hay nhất”.

· The Horse Whisperer (1998), câu chuyện chữa lành giữa người và ngựa, kết hợp thiên nhiên hùng vĩ với cảm xúc nhân văn.

Nếu trong diễn xuất, Redford gắn liền với hình ảnh biểu tượng nam tính của Hollywood, thì trong đạo diễn, ông lại bộc lộ sự nhạy cảm và chiều sâu đáng kinh ngạc. Nhiều bộ phim của ông — A River Runs Through It, Quiz Show, The Legend of Bagger Vance — thường xoay quanh những nhân vật nam tóc vàng đầy hứa hẹn, nhưng lạc lối rồi phải tìm kiếm sự cứu rỗi. Phong cách đạo diễn của Redford gắn chặt với chính con người ông: tinh tế, nhân văn, đề cao sự chân thật hơn là phô trương.

Ngoài nghệ thuật, Redford còn dấn thân mạnh mẽ vào các vấn đề xã hội, đặc biệt là môi trường. Ông đi đầu trong nhiều chiến dịch bảo vệ tự nhiên, trong đó nổi bật là nỗ lực chống lại sự xâm lấn của các tập đoàn dầu mỏ vào Khu bảo tồn động vật hoang dã Bắc Cực Alaska.

Tinh thần chính trị – xã hội ấy được phản ánh rõ trong các dự án điện ảnh sau này. Lions for Lambs (2007) phơi bày sự đồng lõa của người Mỹ trong cuộc chiến Afghanistan; The Conspirator (2010) đào sâu phiên tòa gây tranh cãi sau vụ ám sát Tổng thống Abraham Lincoln. Dù một số nhà phê bình đánh giá các bộ phim này mang tính thông điệp xã hội rõ nét và đôi khi thiếu sự tinh tế trong xử lý kịch bản, chúng vẫn thể hiện cam kết bền bỉ của Redford đối với dòng phim chính luận. Trong The Company You Keep (2012), ông không chỉ đảm nhiệm vai trò đạo diễn mà còn trực tiếp thủ vai một cựu thành viên nhóm cực đoan Weather Underground, bị phát hiện sau 30 năm lẩn trốn.

Ở tuổi ngoài 70, Redford vẫn chứng minh sức mạnh diễn xuất với vai diễn nặng nội tâm trong All Is Lost (2013) của J.C. Chandor — một thủy thủ đơn độc chống chọi với đại dương. Dù gây tiếng vang lớn, màn trình diễn này lạ lùng thay lại không mang về cho ông đề cử Oscar. Năm 2014, ông gây bất ngờ khi hóa thân thành nhân vật phản diện trong Captain America: The Winter Soldier — kiểu nhân vật mà chính ông từng đề cập trong Three Days of the Condor hay All the President’s Men. Một năm sau, Redford đảm nhận vai nhà báo kỳ cựu Dan Rather trong Truth (2015), xoay quanh bê bối báo chí liên quan đến cựu Tổng thống George W. Bush.

“Tôi tin rằng có chỗ cho dòng phim hoạt động xã hội — và nên có. Tôi nghĩ hoàn toàn phù hợp khi tập trung vào những vấn đề văn hóa – xã hội đương thời, đặc biệt là phim tài liệu, bởi sự thật ngày càng khó tìm thấy trong những kênh truyền thông và báo chí truyền thống".

Chia sẻ với Variety năm 2002, Redford từng khẳng định.

Sundance: Cái nôi của phim độc lập

Một bước ngoặt lớn trong sự nghiệp của Robert Redford đến vào năm 1981, sau thành công vang dội của All the President’s Men và ngay sau khi ông giành giải Oscar Đạo diễn xuất sắc nhất với Ordinary People. Redford đã mua một điền trang rộng lớn tại bang Utah và biến nơi này thành trung tâm văn hóa – nghệ thuật mang tên Sundance. Từ đây, Redford sáng lập Liên hoan phim Sundance và Viện Sundance, với sứ mệnh nuôi dưỡng những tác phẩm tinh tế, nhân văn mà Hollywood thương mại ngày càng ít mặn mà sản xuất.

“Ngành công nghiệp đã thay đổi,” Redford chia sẻ với NPR. “Hollywood chạy theo thị trường trẻ, bị cuốn hút bởi công nghệ và các kỹ xảo đặc biệt. Và bởi bản chất vốn chạy theo lợi nhuận, Hollywood cũng nhanh chóng dịch chuyển theo xu hướng ấy.”

Từ đó, ông nảy ra ý tưởng: “Làm thế nào để giữ điều này sống mãi? Sundance sẽ là nơi các tiếng nói mới được cất lên, nơi những bộ phim độc lập giàu tính sáng tạo và nhân văn được ra đời.”

Quyết định thành lập Sundance khiến sự nghiệp cá nhân của Redford bị gián đoạn ít nhất ba năm, nhưng đổi lại, ông đã mở ra một kỷ nguyên mới cho điện ảnh độc lập Mỹ. Từ năm 1985, Liên hoan phim Sundance chính thức được tổ chức thường niên, trở thành bệ phóng cho hàng loạt nhà làm phim trẻ tài năng như Steven Soderbergh, Quentin Tarantino, Darren Aronofsky, Paul Thomas Anderson, Kathryn Bigelow và gần đây là Chloé Zhao.

“Sundance chỉ là một trong số những thành tựu phi thường của ông,” Frank Pierson — nhà biên kịch, đạo diễn, nhà sản xuất và từng là Chủ tịch Viện Hàn lâm — nhận xét. “Khi nhìn vào tất cả những gì Bob Redford đã làm với tư cách diễn viên, đạo diễn, nhà sản xuất, hiếm ai có thể cống hiến trọn vẹn cho lý tưởng của mình đến vậy.”

Hơn bốn thập kỷ qua, Sundance không chỉ là một liên hoan phim, mà đã trở thành biểu tượng toàn cầu cho tinh thần độc lập, sự dám thử nghiệm và nỗ lực chống lại sự thống trị của các hãng phim lớn. Đó chính là di sản bền vững và quan trọng nhất mà Robert Redford để lại cho nền điện ảnh thế giới.

Những năm cuối đời: thử thách và khép lại hành trình diễn xuất

Ngay cả nhiều thập kỷ sau khi làm nên những tác phẩm kinh điển, Robert Redford vẫn chứng minh sức bền diễn xuất và sự cống hiến trọn vẹn với nghệ thuật. Ở tuổi ngoài 70, ông nhận vai diễn đầy thử thách trong All Is Lost (2013) của J.C. Chandor — một kiệt tác gần như độc diễn, xoay quanh một người đàn ông đơn độc giữa biển cả. Đây được xem là vai nặng nề nhất về mặt thể chất trong sự nghiệp của Redford, khi ông kiên quyết tự mình thực hiện các cảnh mạo hiểm. Quyết định này đã khiến ông bị mất thính lực một phần, nhưng đổi lại, màn trình diễn gần như câm lặng, thuần bản năng đã được nhiều nhà phê bình coi là đỉnh cao nghệ thuật diễn xuất của ông.

Năm 2018, Robert Redford tái xuất màn ảnh rộng với The Old Man and the Gun của đạo diễn David Lowery — một tác phẩm hình sự nhẹ nhàng, mang đậm tinh thần hoài niệm và phong cách cổ điển. Đây cũng là vai diễn cuối cùng trong sự nghiệp của ông. Vai diễn này giúp ông nhận đề cử Quả cầu vàng lần thứ 10 trong sự nghiệp, hoặc lần thứ 11 nếu tính cả giải thành tựu trọn đời Cecil B. DeMille năm 1994.

“Tôi nghĩ mình đã cống hiến đủ lâu. Đến lúc cần khép lại một hành trình. Vai diễn này mang lại cho tôi niềm vui và là một cái kết đẹp, đúng lúc".

Redford chia sẻ với Vanity Fair lúc ấy.

Sau đó, Redford chỉ xuất hiện ngắn trong vai cameo ở Avengers: Endgame (2019), như một lời chào tạm biệt nhẹ nhàng với khán giả đại chúng, khép lại hơn sáu thập kỷ hiện diện trên màn bạc.

Hoạt động xã hội và môi trường

Trong suốt sự nghiệp, Robert Redford thường nhấn mạnh một quan điểm xuyên suốt để lý giải niềm đam mê của mình đối với điện ảnh, môi trường và chính trị: ông không quan tâm đến “màu đỏ, trắng hay xanh” tượng trưng cho nước Mỹ, mà là “vùng xám” – nơi ẩn chứa những cá nhân và vấn đề phức tạp.

Trong một cuộc phỏng vấn với Variety năm 2013, ông nhấn mạnh: “Theo thời gian, tôi bắt đầu quan tâm hơn đến vùng xám ấy, nơi mọi thứ không dễ để đo lường rõ ràng.”

Song hành cùng nghệ thuật, Redford cũng là một trong những tiếng nói chính trị và môi trường nổi bật nhất của Hollywood. Ông tích cực tham gia các chiến dịch bảo vệ thiên nhiên, chống biến đổi khí hậu, giữ gìn các khu bảo tồn động vật hoang dã, đồng thời công khai ủng hộ nhiều ứng viên chính trị theo đường lối tiến bộ. Với Redford, nghệ sĩ không chỉ làm phim để giải trí, mà còn mang trách nhiệm xã hội: phản ánh thực tại, chất vấn quyền lực và thúc đẩy thay đổi.

Đời tư

Redford kết hôn lần đầu với Lola Van Wagenen (1958–1985), có bốn người con, nhưng con trai Scott qua đời khi mới hai tháng tuổi. Sau nhiều năm gắn bó, ông tái hôn với họa sĩ người Đức Sibylle Szaggars vào năm 2009.

Vinh quang và di sản

Trong hơn sáu thập kỷ hoạt động nghệ thuật, Robert Redford nhận được vô số vinh danh: Oscar Đạo diễn xuất sắc nhất (1980) cho Ordinary People, Oscar danh dự (2002), 10 đề cử Quả cầu vàng (cùng giải thành tựu trọn đời Cecil B. DeMille năm 1994), giải thưởng của Viện phim Mỹ (AFI), cùng hàng loạt giải thưởng khác.

Năm 2016, ông được Tổng thống Barack Obama trao tặng Huân chương Tự do của Tổng thống, vinh dự dân sự cao quý nhất của Mỹ. Khi ca ngợi Redford, ông Obama nhắc lại The Candidate (1972) như minh chứng cho khả năng tiên đoán những biến động lớn của chính trị và Hollywood.

Robert Redford ra đi, để lại một di sản rực rỡ trải dài hơn sáu thập kỷ. Ông từng nói: “Tôi luôn hoài nghi California vì tôi sinh ra ở đó. Tôi được sinh ra ngay cuối cầu vồng, nên tôi chẳng còn thấy cầu vồng đâu nữa.” Thế nhưng, chính Redford – qua điện ảnh, Sundance, và những hoạt động không ngừng nghỉ – đã trở thành cầu vồng rực rỡ cho nhiều thế hệ nghệ sĩ và khán giả trên khắp thế giới.