Siết vi phạm bản quyền số: Làm sao để tránh 'bắt cóc bỏ dĩa'?

Sau Công điện 38 ngày 5/5 của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu mở đợt cao điểm xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ trên toàn quốc từ ngày 7 đến 30/5, hàng loạt website phim, game lậu, phát sóng thể thao trái phép đã đồng loạt dừng hoạt động hoặc ẩn nội dung. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng đây mới chỉ là hiệu ứng ban đầu và nếu không có giải pháp đồng bộ, tình trạng "đóng web này mọc web khác" hoàn toàn có thể tái diễn.

Theo Thạc sĩ Luật Võ Hồng Tú, CEO Công ty Luật TNHH Minh Tú tại TP Hồ Chí Minh, hiệu lực răn đe của Công điện là không thể phủ nhận nhưng qua nhiều đợt truy quét, câu hỏi đặt ra liệu đây có phải bước ngoặt thực sự hay chỉ là giai đoạn "ẩn mình chờ qua bão" của các website vi phạm.

Ông Tú đánh giá đây là "bước ngoặt có điều kiện", tức chỉ thực sự hiệu quả nếu các giải pháp pháp lý và giám sát được duy trì bền vững sau đợt cao điểm. Theo ông, Việt Nam hiện không còn ở trong "khoảng trống pháp lý" khi nhiều quy định mới đã được bổ sung, từ Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, các nghị định về quy trình "thông báo - gỡ bỏ", đến việc tăng mạnh mức xử phạt hành chính và hình sự đối với hành vi xâm phạm bản quyền số.

Tiền lệ gần nhất hồi tháng 3 là việc Bộ Công an triệt phá đường dây Xôi Lạc TV và khởi tố nhiều bị can cho thấy cơ quan chức năng đã chuyển từ xử phạt hành chính sang xử lý hình sự với các vụ việc quy mô lớn. Đồng thời, sự phối hợp giữa Cục Bản quyền tác giả và Cục An ninh mạng ngày 7/5 cũng được xem là bước tiến quan trọng để xử lý các vi phạm trên môi trường số.

Tuy nhiên, theo ông Tú, các đối tượng vận hành web lậu hiện rất am hiểu chu kỳ "chiến dịch - hạ nhiệt". Việc nhiều website công khai rao bán mã nguồn hoặc tuyên bố dừng hoạt động chưa đồng nghĩa với việc rút lui hoàn toàn mà có thể chỉ là động thái đổi chủ thể vận hành, đổi tên miền và quay lại dưới hình thức mới.

"Để bước ngoặt là thực chất, có ba điều phải duy trì sau ngày 30/5 đó là thể chế hóa giám sát thường xuyên; luật hóa cơ chế chặn động và cắt nguồn tài chính từ quảng cáo cờ bạc xuyên biên giới", ông Tú nói.

Ông Võ Thanh Mỹ, Chủ tịch Chi hội Truyền thông số phía Nam (SVDCA), cho rằng sức hút của web phim lậu xuất phát từ ba nguyên nhân chính: miễn phí và tiện lợi, nguồn cung nội dung hợp pháp còn phân mảnh và nhận thức về sở hữu trí tuệ trên môi trường số chưa cao.

Theo ông Mỹ, nhiều người dùng vẫn ưu tiên xem miễn phí, có phụ đề nhanh hơn thay vì trả phí cho nhiều nền tảng chính thống khác nhau. Trong khi đó, không ít người chưa nhận thức đầy đủ rằng hành vi xem phim lậu đang tiếp tay cho vi phạm bản quyền và làm tổn hại đến ngành công nghiệp sáng tạo nội dung.

Không chỉ dừng ở việc chia sẻ nội dung trái phép, nhiều website lậu hiện đã vận hành như một "hệ sinh thái ngầm" với nguồn thu đến từ quảng cáo độc hại, điều hướng sang nền tảng cá cược, thu thập dữ liệu người dùng hoặc bán lưu lượng truy cập.

"Các website này đang biến lưu lượng truy cập thành tài sản thương mại bất hợp pháp, trong khi chủ sở hữu nội dung lại không được hưởng lợi", ông Mỹ nói.

Theo dữ liệu SimilarWeb, các web lậu lớn như Rophim từng đạt khoảng 34,46 triệu lượt truy cập mỗi tháng, kho nội dung lên tới hơn 18.000 đầu phim. Nguồn thu đến từ quảng cáo cờ bạc, cá độ, quảng cáo nội dung phản cảm và thu phí thành viên cao cấp. Chi phí vận hành của các web này cực kỳ thấp vì không trả tiền bản quyền, không đóng thuế, không kiểm duyệt. Biên lợi nhuận của web lậu cao gấp nhiều lần các nền tảng OTT hợp pháp, trở thành động lực kinh tế khổng lồ khiến mô hình này liên tục hồi sinh.

Theo Thạc sĩ Luật Võ Hồng Tú, việc xử lý web lậu khó dứt điểm là tổng hòa của nhiều nguyên nhân pháp lý, kỹ thuật, kinh tế và nhận thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là khả năng ẩn danh và xuyên biên giới của các website vi phạm: máy chủ đặt ở nước ngoài, tên miền liên tục thay đổi, hạ tầng CDN che giấu IP thật và dòng tiền được luân chuyển qua các kênh thanh toán quốc tế hoặc tiền mã hóa.

Ông Tú cho rằng điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là khó xác định chủ thể vi phạm thực sự trên môi trường mạng xuyên biên giới. Đây không thể giải bằng nội lực, mà phải có cơ chế hợp tác quốc tế thực chất.

Để tránh tình trạng "bắt cóc bỏ dĩa", vị chuyên gia pháp lý đề xuất cần chuyển từ mô hình xử lý theo chiến dịch sang giám sát thường xuyên, đặt KPI cụ thể cho từng cơ quan quản lý, đồng thời xây dựng cơ chế "chặn động" đối với toàn bộ hệ thống tên miền phát sinh từ website vi phạm.

Ngoài ra, ông Tú nhấn mạnh cần xử lý tận gốc dòng tiền nuôi web lậu bằng cách kiểm soát quảng cáo, thanh toán và doanh nghiệp trung gian. Các nền tảng quảng cáo, nhà mạng, doanh nghiệp DNS hay trung gian thanh toán cần có trách nhiệm ngăn cung cấp dịch vụ cho website vi phạm.

Cùng quan điểm, ông Võ Thanh Mỹ cho rằng muốn giảm "đất sống" của web lậu thì ngoài chế tài, các doanh nghiệp nội dung số cũng phải thay đổi mạnh về trải nghiệm người dùng.

Theo đó, nền tảng hợp pháp cần có mức giá phù hợp hơn với người dùng Việt Nam, kho nội dung phong phú, cập nhật nhanh và tối ưu trải nghiệm trên thiết bị di động. "Nếu nền tảng chính thống đủ thuận tiện, chất lượng tốt và chi phí hợp lý thì người dùng sẽ dần rời bỏ web lậu", ông Mỹ nhận định.

Các chuyên gia cũng cho rằng bên cạnh chế tài và công nghệ, thay đổi nhận thức xã hội là yếu tố mang tính lâu dài. Theo ông Mỹ, cần xây dựng văn hóa "tiêu dùng nội dung có trách nhiệm", đặc biệt với giới trẻ, để người dùng hiểu rằng xem phim lậu không phải hành vi "miễn phí vô hại" mà đang tiếp tay cho vi phạm pháp luật, cờ bạc và nguy cơ rò rỉ dữ liệu cá nhân.

"Không thể chỉ dựa vào một công điện hay một chiến dịch, cần có một hệ sinh thái giải pháp gồm thể chế, công nghệ, kinh tế, giáo dục vận hành liên tục", Thạc sĩ Luật Võ Hồng Tú nhấn mạnh.