Sửa Bộ luật Tố tụng hình sự theo hướng tinh gọn, tăng bảo đảm quyền con người

Sáng 20/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội nghe trình bày Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi).

Theo Tờ trình của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, sau hơn 8 năm thi hành, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã bộc lộ một số hạn chế, trong đó có những thủ tục còn phức tạp, thủ tục rút gọn chưa phát huy đầy đủ hiệu quả; quy định về chứng cứ điện tử và tố tụng trên môi trường số chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Trong bối cảnh yêu cầu cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền, chuyển đổi số, đấu tranh phòng, chống tội phạm và hội nhập quốc tế đặt ra những yêu cầu mới, việc sửa đổi Bộ luật nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn trong thực tiễn, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động tố tụng và bảo đảm tốt hơn quyền con người.

Hạn chế tạm giam, mở rộng thủ tục rút gọn

Dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) gồm 514 điều, tập trung vào 6 nhóm vấn đề lớn, trong đó đáng chú ý là đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng tinh gọn, hiệu quả.

Dự thảo đề xuất đơn giản hóa một số thủ tục, giảm giấy tờ và yêu cầu chứng thực không cần thiết, đồng thời chuẩn hóa quy trình tố tụng.

Thủ tục rút gọn được đề xuất đổi mới và mở rộng, trong đó có thủ tục rút gọn bắt buộc, thủ tục rút gọn trong giai đoạn xét xử phúc thẩm và trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng chính sách khoan hồng.

Việc áp dụng phải bảo đảm tính tự nguyện; người tham gia phải được giải thích đầy đủ quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý. Lời nhận tội phải phù hợp với các chứng cứ khách quan khác và không được sử dụng làm chứng cứ duy nhất để buộc tội, kết tội.

Dự thảo cũng bổ sung nguyên tắc phân hóa thủ tục tố tụng, cho phép lựa chọn thủ tục phù hợp với tính chất, mức độ của hành vi, nhân thân, thái độ khai báo, mức độ hợp tác và việc khắc phục hậu quả.

Các trường hợp khởi tố theo yêu cầu của bị hại, trường hợp không khởi tố, miễn trách nhiệm hình sự và thủ tục tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự cũng được bổ sung nhằm bảo đảm đồng bộ với chính sách tại dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi).

Đáng chú ý, đối với các biện pháp ngăn chặn, dự thảo được xây dựng theo hướng hạn chế tạm giam, tăng cường các biện pháp thay thế, trong đó đề xuất bổ sung biện pháp giám sát điện tử.

Dự thảo đồng thời tiếp tục hoàn thiện các quy định về quyền bào chữa và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng.

Liên quan thẩm quyền tố tụng, dự thảo tiếp tục phân định thẩm quyền giữa các cơ quan, các cấp tố tụng cũng như giữa người đứng đầu với điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán theo hướng gắn thẩm quyền với trách nhiệm và tăng cường kiểm soát quyền lực.

Dự thảo cũng đề xuất mở rộng có điều kiện thẩm quyền của điều tra viên trung cấp, cao cấp là trưởng, phó trưởng Công an cấp xã trong điều tra một số vụ án rất nghiêm trọng, có tính chất đơn giản, chứng cứ rõ ràng xảy ra trên địa bàn cấp xã, nhằm phát huy nguồn lực tại cơ sở và giảm tải cho Cơ quan điều tra cấp tỉnh.

Tạo cơ sở pháp lý cho tố tụng trên môi trường số

Một nội dung mới đáng chú ý của dự thảo là lần đầu tiên quy định khái niệm “tố tụng điện tử” và nguyên tắc bảo đảm thực hiện hoạt động tố tụng trên môi trường điện tử theo quy định của pháp luật.

Theo đó, dự thảo quy định về hồ sơ vụ án điện tử, số hóa tài liệu, liên thông và chia sẻ dữ liệu, giao nhận văn bản tố tụng bằng phương thức điện tử và xét xử trực tuyến, tạo cơ sở pháp lý cho việc ứng dụng công nghệ và dữ liệu số trong hoạt động tố tụng.

Dự thảo cũng hoàn thiện các quy định về hợp tác quốc tế nhằm bảo đảm thống nhất với pháp luật về tương trợ tư pháp hình sự, dẫn độ; hoàn thiện cơ chế xử lý yêu cầu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với công dân Việt Nam bị từ chối dẫn độ, đáp ứng yêu cầu đấu tranh với tội phạm xuyên quốc gia.

Đối với việc xử lý vật chứng, tài sản, dự thảo luật hóa các quy định về xử lý sớm vật chứng, tài sản theo Nghị quyết số 164/2024/QH15; đồng thời bổ sung cơ chế xử lý vật chứng mau hỏng, giảm giá trị nhanh hoặc có chi phí bảo quản lớn.

Thẩm tra nội dung này, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cho rằng việc xử lý sớm vật chứng, tài sản có ý nghĩa trong việc đưa tài sản vào lưu thông, tránh lãng phí. Tuy nhiên, đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền tài sản của tổ chức, cá nhân và có thể tác động đến quá trình xử lý vụ án.

Do đó, cơ quan thẩm tra đề nghị căn cứ thực tiễn thi hành Nghị quyết số 164/2024/QH15 để quy định cụ thể ngay trong dự thảo Bộ luật những trường hợp được áp dụng, thẩm quyền áp dụng, thay đổi và hủy bỏ.

Đối với biện pháp ngăn chặn, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản tán thành với định hướng hạn chế áp dụng tạm giam đối với một số tội phạm và việc bổ sung giám sát điện tử với tính chất là một trong những biện pháp ngăn chặn thay thế tạm giam, qua đó góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự.

Cơ quan thẩm tra cũng cơ bản tán thành việc mở rộng các trường hợp áp dụng thủ tục rút gọn nhằm giải quyết vụ án khẩn trương, nhanh chóng và kịp thời; trong đó cơ bản tán thành mở rộng thủ tục rút gọn bắt buộc đối với tội nghiêm trọng và trường hợp người phạm tội đầu thú.

Riêng đối với thủ tục rút gọn trong trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhận định đây là chế định mới, tác động trực tiếp tới hoạt động điều tra, truy tố, xét xử cũng như cơ chế kiểm soát quyền lực trong tố tụng hình sự.

Vì vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục nghiên cứu, làm rõ các nội dung liên quan để bảo đảm quy định phù hợp, khả thi khi triển khai trong thực tiễn.

Những sửa đổi được đề xuất cho thấy dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự hướng tới đồng thời nhiều yêu cầu: nâng cao hiệu quả giải quyết vụ án, thích ứng với chuyển đổi số, tăng cường kiểm soát quyền lực và tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự.