Sửa đổi Luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa: Đổi mới về tư duy hỗ trợ

Sau gần 10 năm triển khai, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa đang được sửa đổi theo hướng chuyển từ tư duy "Nhà nước có gì thì hỗ trợ nấy" sang "doanh nghiệp cần gì thì hỗ trợ đó", lấy nhu cầu thực tế của doanh nghiệp làm trung tâm.

Những thay đổi đáng chú ý trong dự thảo luật

Theo thống kê của Bộ Tài chính, từ năm 2017 đến nay, số doanh nghiệp nhỏ và vừa gia nhập thị trường tăng bình quân 6,3% mỗi năm, quy mô vốn bình quân tăng từ khoảng 6 tỷ đồng lên 11,4 tỷ đồng. Dù vậy, khu vực kinh tế tư nhân vẫn được đánh giá là "đông nhưng chưa mạnh". Gần 70% doanh nghiệp có quy mô vốn dưới 10 tỷ đồng, hơn 81% doanh nghiệp sử dụng chưa đến 10 lao động và tỷ suất lợi nhuận của khu vực này năm 2023 chỉ đạt khoảng 1,4%.

Những con số này cho thấy doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản về vốn, công nghệ, quản trị và khả năng tiếp cận các chính sách hỗ trợ. Chính vì vậy, dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) được xây dựng với mục tiêu thay đổi cách thức hỗ trợ, chuyển từ việc thiết kế chính sách theo góc nhìn của cơ quan quản lý sang xuất phát từ nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Điểm đáng chú ý nhất của dự thảo luật chính là sự thay đổi trong tư duy xây dựng chính sách.

Bà Trịnh Thị Hương, Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể (Bộ Tài chính), cho biết: "Dự thảo Luật sửa đổi hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa lần này sẽ đổi mới về tư duy hỗ trợ, từ tư duy hỗ trợ theo cung chuyển sang hỗ trợ theo nhu cầu của doanh nghiệp, lấy doanh nghiệp làm trọng tâm và lấy hiệu quả làm thước đo. Dự thảo sẽ bổ sung phương thức hỗ trợ mới. Chúng ta sẽ có phiếu hỗ trợ cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Khi sử dụng voucher này, doanh nghiệp được quyền lựa chọn đơn vị cung cấp dịch vụ phù hợp trên thị trường, thay vì chỉ tiếp cận những dịch vụ do Nhà nước trực tiếp tổ chức".

Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu tiếp nhận những chương trình hỗ trợ được thiết kế sẵn thì với phương thức mới, doanh nghiệp sẽ được quyền lựa chọn đơn vị cung cấp dịch vụ phù hợp thông qua cơ chế voucher. Đây được xem là bước chuyển đáng chú ý khi doanh nghiệp từ vị thế tiếp nhận hỗ trợ chuyển sang chủ động lựa chọn dịch vụ phù hợp với nhu cầu của mình.

Bên cạnh việc thay đổi phương thức hỗ trợ, dự thảo luật cũng tập trung xử lý một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo thống kê của Bộ Tài chính, mặc dù chiếm gần 98% số doanh nghiệp đang hoạt động nhưng dư nợ tín dụng dành cho khu vực này mới chỉ chiếm khoảng 20% tổng dư nợ của nền kinh tế. Khoảng 70% doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn gặp khó khăn khi vay vốn ngân hàng, chủ yếu do thiếu tài sản bảo đảm.

Dự thảo luật cũng điều chỉnh tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo dự thảo, doanh nghiệp có số lao động bình quân năm không quá 300 người và tổng doanh thu của năm trước liền kề không quá 400 tỷ đồng sẽ được xác định là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Việc phân loại tiếp tục được chia theo các lĩnh vực như nông nghiệp, công nghiệp - xây dựng và thương mại - dịch vụ; Chính phủ sẽ quy định chi tiết các tiêu chí.

Dự thảo cũng mở rộng các chính sách hỗ trợ theo từng giai đoạn phát triển của doanh nghiệp. Đối với doanh nghiệp mới thành lập, dự thảo đề xuất miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong ba năm đầu, áp dụng mức thuế suất thấp hơn mức thông thường, hỗ trợ tiếp cận vốn và mặt bằng sản xuất. Với hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp, chính sách tập trung giảm chi phí tuân thủ, đơn giản hóa chế độ kế toán, hỗ trợ nền tảng số và phần mềm kế toán dùng chung.

Theo bà Trịnh Thị Hương, dự thảo còn hướng tới cơ chế hỗ trợ mang tính phòng ngừa thay vì chỉ xử lý khi doanh nghiệp vi phạm. "Doanh nghiệp sẽ được áp dụng chế độ về kế toán, về tài chính của doanh nghiệp siêu nhỏ, rất đơn giản và dễ tuân thủ. Ngoài ra cũng có chính sách hỗ trợ cho các doanh nghiệp có các nền tảng số dùng chung, phần mềm kế toán dùng chung. Đặc biệt, có một chế độ mang tính chất cảnh báo sớm cho doanh nghiệp và có hướng dẫn để khắc phục khi vi phạm lần đầu".

Nhìn tổng thể, dự thảo luật hướng tới thay đổi cách thức hỗ trợ doanh nghiệp: lấy nhu cầu thực tế làm điểm xuất phát, tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp và chú trọng hiệu quả thay vì số lượng chương trình hỗ trợ.

Điểm quyết định vẫn là khâu thực thi

Nếu những điểm mới của dự thảo luật thể hiện sự thay đổi trong tư duy xây dựng chính sách thì điều được cộng đồng doanh nghiệp quan tâm hơn cả lại nằm ở khâu thực thi. Một chính sách dù được thiết kế tốt cũng khó phát huy hiệu quả nếu doanh nghiệp không biết đến, khó tiếp cận hoặc thủ tục còn phức tạp.

Theo ông Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không phải là thiếu chính sách mà là khả năng đưa chính sách đến với doanh nghiệp. Ông nhận định: "Điểm nghẽn lớn nhất là chính sách có nhưng doanh nghiệp khó tiếp cận. Thứ hai là thủ tục khó tiếp cận. Thứ ba, có đầu mối nhưng chưa rõ trách nhiệm. Tất cả những điều đó tạo nên khó khăn, đặc biệt với các doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp siêu nhỏ vì họ không có cán bộ, phải tự tìm hiểu, tự thực thi và tự tìm đến các cơ quan chức năng, làm giảm khả năng tiếp cận của doanh nghiệp. Vì vậy, việc sửa luật lần này phải trả lời được những vấn đề về thực thi: thứ nhất là doanh nghiệp có biết đến luật không, thứ hai là có dễ tiếp cận không, và sau khi tiếp cận có phát triển không, có mạnh hơn không, có phát triển bền vững hay không. Nếu làm được như vậy thì luật sửa đổi mới có ý nghĩa".

Đánh giá về cơ chế voucher hỗ trợ doanh nghiệp, ông Tô Hoài Nam cho rằng: "Đây chỉ là điều kiện cần. Còn điều kiện đủ để đi vào cuộc sống phải có đủ nguồn lực, thủ tục phải đơn giản, nhà cung cấp dịch vụ phải có chất lượng và phải có cơ chế đánh giá kết quả. Phiếu voucher đó chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp dễ sử dụng được nó, tìm đến nhà tư vấn chính xác, giá trị của voucher phải đủ dùng cho một yêu cầu của họ".

Một vấn đề khác cũng được nhiều doanh nghiệp quan tâm là tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo nhiều doanh nghiệp, việc sử dụng một ngưỡng doanh thu chung cho mọi lĩnh vực chưa phản ánh đúng đặc thù của từng ngành.

Bà Nguyễn Hồng Hạnh, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Quan hệ Quốc tế - Đầu tư sản xuất cho biết: "Một lô hàng nhựa có thể lên đến 50-60 tỷ đồng thậm chí có lô hàng hơn 100 tỷ. Chỉ cần vài lô hàng như vậy, doanh thu cũng đã được 300 đến 400 tỷ nhưng con số đó không nói lên là doanh nghiệp lớn. Khi vào sản xuất, lợi nhuận rất thấp, chỉ dưới 2%. Chính vì thế, tôi kiến nghị nên để doanh nghiệp vừa phải trên 1.000 tỷ đồng".

Ông Tô Hoài Nam đề xuất luật chỉ nên quy định khung chung, còn các tiêu chí cụ thể giao Chính phủ điều chỉnh theo từng thời kỳ và từng lĩnh vực.

Bên cạnh vấn đề vốn, nhiều ý kiến cho rằng chính sách hỗ trợ cần được thiết kế phù hợp với từng nhóm doanh nghiệp. Với doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, nhu cầu là cơ chế thử nghiệm và tiếp cận dữ liệu.

Ông Nguyễn Thanh Nghị, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Xếp hạng tín nhiệm Thiên Minh cho biết: "Tôi cũng mong muốn trong các chính sách về hỗ trợ đổi mới sáng tạo, nếu chúng tôi có sản phẩm hoặc ý tưởng về sản phẩm tốt, thì chúng tôi có thể được phép truy cập nguồn dữ liệu theo cơ chế hiện nay đang phổ biến là cơ chế sandbox thử nghiệm".

Trong khi đó, hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp lại cần được hỗ trợ về pháp lý, kế toán và thuế.

Bà Hà Thị Vinh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam chia sẻ: "Họ rất muốn làm đúng nhưng không đủ kiến thức. Và họ lo sợ không biết sẽ phải tìm ai để giải quyết vấn đề và trợ giúp về phần kỹ thuật".

Từ thực tiễn triển khai chính sách trong nhiều năm qua, ông Tô Hoài Nam cho rằng, để doanh nghiệp không còn "đứng ngoài" chính sách của Nhà nước, cần bảo đảm ba yếu tố cốt lõi: Chính sách phải được công khai trên một nền tảng thống nhất; Cơ quan quản lý cần khai thác dữ liệu sẵn có để giảm tối đa hồ sơ doanh nghiệp phải nộp; Đồng thời xác định rõ đầu mối, thời hạn xử lý và trách nhiệm giải trình.