Thế giới bước vào “kỷ nguyên cháy rừng mới”

Cháy rừng lan nhanh, tàn phá trên diện rộng

Thảm họa cháy rừng tại miền Trung Chile đầu năm 2026 là minh chứng rõ nét cho xu hướng nguy hiểm này, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp bách về thay đổi cách tiếp cận trong quản lý rủi ro thiên tai.

Chỉ trong vòng 20 phút, ngôi nhà chứa đựng nhiều ký ức của gia đình chị Claudia Matamala tại thị trấn cảng Lirquén, miền Trung Chile, đã bị thiêu rụi hoàn toàn. Trước đó, chị vừa mất nhà riêng do một vụ cháy khác xảy ra cách đó 5 tuần.

Theo lời kể của nhân chứng, khói bắt đầu xuất hiện vào đầu buổi tối và chỉ sau vài giờ, ngọn lửa đã lan đến khu dân cư với tốc độ chóng mặt. "Mọi thứ diễn ra trong vài phút," chị Matamala cho biết.

Ngày 16/1, hàng loạt đám cháy bùng phát tại tỉnh Concepción của Chile, phá hủy hơn 1.750 ngôi nhà chỉ trong vài giờ. Ít nhất 21 người thiệt mạng và hơn 300 người bị thương, trong khi diện tích bị thiêu rụi vượt 74.000 mẫu Anh chỉ trong hai ngày.

Giới chức Chile đã nhanh chóng ban bố tình trạng thảm họa và kêu gọi hỗ trợ quốc tế. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là tốc độ lan rộng chưa từng có của các đám cháy, trung bình gần 25 mẫu Anh mỗi phút, vượt xa khả năng ứng phó thông thường.

Các chuyên gia nhận định, ngoài yếu tố nhiệt độ cao và khô hạn cực đoan, những thay đổi do con người gây ra - như mở rộng đô thị và phát triển rừng trồng công nghiệp - đã khiến nguy cơ cháy lan tăng mạnh.

Nhiều người dân tại các khu vực như Penco cho biết họ gần như không có thời gian phản ứng khi lửa lan đến. Các đám cháy xuất hiện đồng thời ở nhiều nơi, khiến việc sơ tán và cứu hộ trở nên vô cùng khó khăn.

Theo phân tích dữ liệu vệ tinh của NASA, chỉ trong vài giờ, diện tích cháy đã tăng hơn 35 lần, nhanh chóng lan đến vùng ngoại ô.

Mặc dù huy động tới 37 máy bay chữa cháy cùng lực lượng mặt đất, công tác khống chế hỏa hoạn vẫn không đạt hiệu quả như mong muốn. Tầm nhìn hạn chế do khói dày đặc và việc cháy lan vào ban đêm khiến các hoạt động chữa cháy từ trên không gặp nhiều rủi ro.

Một phi công tham gia chữa cháy cho biết điều kiện bay "cực kỳ nguy hiểm", không thể xác định chướng ngại vật như cáp điện hay tháp cao, buộc nhiều chuyến bay phải hủy bỏ.

Theo bà Maria Meza, chuyên gia lâm nghiệp thuộc cơ quan quản lý rủi ro thiên tai Colombia, các đám cháy hiện nay có cường độ lớn hơn, nhiệt độ cao hơn và ngọn lửa cao hơn so với trước đây, khiến việc tiếp cận và dập tắt trở nên khó khăn hơn đáng kể.

Nguyên nhân sâu xa và cảnh báo toàn cầu

Các chuyên gia cho rằng sự gia tăng nhanh chóng của các khu dân cư tại ranh giới giữa đô thị và rừng - khu vực được gọi là "giao diện đô thị - hoang dã" - đã làm gia tăng mức độ dễ tổn thương trước cháy rừng.

Tại Chile, nhiều khu dân cư mới được xây dựng sát rừng, với mật độ cao và thiếu các khoảng cách an toàn cần thiết. Quy chuẩn xây dựng chưa kiểm soát chặt chẽ vật liệu dễ cháy và khoảng cách giữa các công trình.

Bên cạnh đó, việc trồng rừng công nghiệp với các loài cây dễ bắt lửa như thông và bạch đàn đã biến nhiều khu vực thành "thùng thuốc súng". Hiện khoảng 40% diện tích vùng ven biển Biobío được phủ bởi các loại cây này.

Ngoài yếu tố tự nhiên và quy hoạch, con người cũng là nguyên nhân trực tiếp. Theo cơ quan lâm nghiệp Chile, tới 60% các vụ cháy trong khu vực có liên quan đến hành vi cố ý gây cháy. Một nghi phạm đã bị bắt giữ liên quan đến vụ cháy năm 2026.

Thế giới cần thích ứng với "kỷ nguyên cháy rừng mới"

Các chuyên gia cảnh báo rằng những gì xảy ra tại Chile không phải là trường hợp cá biệt. Trên toàn cầu, các đám cháy rừng đang trở nên lớn hơn, nóng hơn và khó kiểm soát hơn.

Tại Mỹ, khoảng 45 triệu ngôi nhà nằm trong khu vực có nguy cơ cháy rừng cao. Nhiều quốc gia đã bắt đầu điều chỉnh chính sách, như Brazil ban hành luật mới năm 2024 cho phép đốt có kiểm soát và tăng cường phối hợp quản lý cháy rừng, góp phần giảm 65% diện tích cháy trong năm qua.

Chile cũng đang xem xét các dự luật tương tự nhằm siết chặt quy chuẩn xây dựng và cho phép triển khai các biện pháp phòng ngừa hiệu quả hơn.

Đối với người dân tại các khu vực bị ảnh hưởng, câu hỏi không còn là liệu cháy rừng có quay trở lại hay không, mà là khi nào và cần chuẩn bị ra sao.

"Một vụ cháy lớn khác chắc chắn sẽ xảy ra," một người dân địa phương tại Chile nhận định. "Có thể trong 2 năm hoặc 5 năm tới, và chúng tôi phải sẵn sàng đối mặt".