Ảnh minh họa
Kỳ 3: Xây dựng "hệ miễn dịch thị giác": Nhiệm vụ mới của báo chí chính thống trước làn sóng deepfake
Chống lại tin giả bằng cách phủ nhận chỉ giải quyết được từng trường hợp cụ thể. Điều bền vững hơn là giúp công chúng tự biết cách nhìn - và đó là vai trò mà đồ họa truyền hình đang có thể đảm nhận nhưng chưa khai thác đủ.
Thời gian qua, cơ quan chức năng nhiều địa phương đã cảnh báo thủ đoạn sử dụng AI để giả giọng, giả hình ảnh lãnh đạo, người có uy tín nhằm lừa đảo hoặc phát tán thông tin sai lệch. Chỉ trong vài giờ, clip đã có hàng trăm nghìn lượt nghe và chia sẻ. Cơ quan chức năng sau đó xác nhận đây là âm thanh giả mạo được tạo bằng công nghệ AI - nhưng lúc đó thông tin sai lệch đã lan quá rộng để có thể thu hồi hoàn toàn.
Điều đáng chú ý không chỉ là clip đó tồn tại, mà là tốc độ và mức độ tin tưởng mà nhiều người dành cho nó ngay từ đầu - kể cả những người thường tự nhận là cẩn thận với thông tin mạng. Lý do không khó hiểu: giọng nói nghe rất tự nhiên, ngữ điệu phù hợp với ngữ cảnh được dàn dựng, và người nghe không biết phải kiểm chứng một file âm thanh theo cách nào.
Đây là bản chất của vấn đề mà báo chí chính thống đang đối mặt: không phải người dân thiếu thông tin, mà là họ thiếu công cụ để đánh giá thông tin.
Tin giả hôm nay không còn thô
Một thập kỷ trước, tin giả phần lớn dễ nhận ra vì chất lượng thấp - ảnh chụp màn hình mờ nhạt, văn phong cẩu thả, nguồn gốc mơ hồ. Ngày nay, ranh giới đó đã gần như biến mất.
Công nghệ deepfake hiện cho phép tạo video với khuôn mặt và giọng nói của bất kỳ ai, chỉ cần có đủ dữ liệu huấn luyện - và dữ liệu đó có thể lấy từ các video công khai trên mạng. Công cụ tạo ảnh bằng AI như Midjourney hay DALL-E có thể tạo ra những hình ảnh chưa bao giờ tồn tại trong thực tế nhưng trông hoàn toàn thật. Phần mềm clone giọng nói có thể sao chép giọng của một người chỉ từ vài phút ghi âm.
Năm 2024, trong cuộc bầu cử tại nhiều quốc gia, các chiến dịch thông tin sai lệch đã sử dụng tổ hợp những công nghệ này theo cách phối hợp và có tổ chức. Tại Bangladesh, video deepfake của một ứng viên đối lập lan truyền rộng trong những ngày cuối chiến dịch bầu cử. Tại Slovakia, audio deepfake giả mạo lãnh đạo một đảng chính trị thảo luận về gian lận bầu cử xuất hiện đúng 48 giờ trước ngày bỏ phiếu - thời điểm luật bầu cử cấm các phương tiện truyền thông phản hồi. Cả hai trường hợp đều không thể xử lý kịp thời bằng cách phủ nhận thông thường.
Việt Nam chưa đối mặt với các kịch bản ở quy mô đó, nhưng xu hướng là rõ ràng và không có lý do gì để nghĩ chúng ta miễn nhiễm.
Phủ nhận không đủ - cần dạy cách nhìn
Phản ứng truyền thống của báo chí chính thống trước thông tin sai lệch là phủ nhận: ra thông cáo, đăng bài đính chính, phát biểu khẳng định thông tin nào là đúng. Cách làm này cần thiết nhưng có giới hạn rõ ràng.
Nghiên cứu về tâm lý truyền thông cho thấy một hiện tượng gọi là "continued influence effect" - hiệu ứng ảnh hưởng kéo dài: ngay cả khi người ta đã biết một thông tin là sai và đã được đính chính, thông tin sai đó vẫn tiếp tục tác động đến nhận thức và phán đoán của họ ở mức độ nhất định. Nói cách khác, ấn tượng đầu tiên để lại dấu vết ngay cả khi đã bị bác bỏ.
Điều này không có nghĩa là đính chính vô ích - mà có nghĩa là đính chính một mình là chưa đủ. Điều cần thêm vào là giúp công chúng hiểu tại sao thông tin đó sai, cơ chế nào tạo ra nó và dấu hiệu nào giúp nhận biết sớm hơn trong tương lai. Và đây chính là điểm mà đồ họa truyền hình có thể đóng góp theo cách riêng của mình.
Đồ họa như công cụ giáo dục nhận thức
Khi Đài truyền hình Đức ZDF phân tích một video deepfake về chính khách trong chương trình thời sự năm 2023, họ không chỉ nói "đây là video giả". Phóng sự dành gần bốn phút để chỉ ra từng dấu hiệu kỹ thuật: vùng da quanh tóc bị nhòe, ánh sáng phản chiếu trong mắt không khớp với nguồn sáng, chuyển động môi lệch nhịp so với âm thanh ở một số âm tiết nhất định. Người xem không cần biết AI hoạt động ra sao - họ chỉ cần thấy những điểm bất thường cụ thể, nhìn thấy được, có thể tự kiểm tra được.
Đó là cách tiếp cận khác hẳn với thông cáo báo chí. Và hiệu quả cũng khác: người xem không chỉ biết video đó là giả - họ hiểu tại sao, và họ có thể áp dụng cùng một cách nhìn cho lần sau.
Ở Việt Nam, một số chương trình đã bắt đầu đi theo hướng này. Chương trình "Chuyển động 24h" của Đài THVN có những phóng sự giải thích cơ chế lan truyền tin giả, chỉ ra cách nhận biết ảnh bị chỉnh sửa hay ngữ cảnh bị cắt xén. Tuy nhiên, những nội dung này còn rải rác, chưa thành hệ thống và chưa khai thác hết tiềm năng của ngôn ngữ đồ họa trực quan. Phần lớn vẫn dừng ở mức giải thích bằng lời, trong khi bản thân vấn đề - hình ảnh bị thao túng - đòi hỏi phải được phân tích bằng hình ảnh mới thực sự thuyết phục.
Xây dựng "hệ miễn dịch thị giác" - từ lý thuyết đến thực hành
Khái niệm "media literacy" - năng lực đọc và đánh giá thông tin - đã được thảo luận nhiều trong giới báo chí và giáo dục. Nhưng ở cấp độ thực hành, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam, việc chuyển hóa khái niệm đó thành nội dung truyền hình cụ thể vẫn còn nhiều khoảng trống.
Một số việc có thể làm ngay, không cần nguồn lực quá lớn. Các chương trình thời sự có thể đưa vào một mục thường kỳ - dù chỉ hai đến ba phút mỗi tuần - dành riêng cho việc phân tích một trường hợp thông tin sai lệch đã lưu hành, chỉ ra cơ chế tạo ra nó và dấu hiệu nhận biết bằng hình ảnh cụ thể. Không phải để kết tội hay chỉ trích nguồn phát tán - mà để giáo dục cách nhìn.
Đây không phải ý tưởng mới hoàn toàn. Chương trình "Verify" của BBC, mục "Reality Check" của AP hay "Fact Check" của Reuters đều hoạt động theo nguyên tắc đó - và đều được theo dõi rộng rãi không phải vì người xem đặc biệt quan tâm đến kiểm chứng thông tin, mà vì nội dung đủ thú vị và gần với đời sống.
Vấn đề không chỉ ở ý tưởng mà ở nguồn lực và sự ưu tiên. Để làm tốt loại nội dung này, cần người làm đồ họa có năng lực phân tích hình ảnh kỹ thuật số, không chỉ năng lực thiết kế. Cần quy trình cộng tác giữa bộ phận kiểm chứng thông tin và bộ phận đồ họa - điều mà hiện tại ở nhiều Đài truyền hình chưa được xây dựng có hệ thống. Và cần sự cam kết ở cấp lãnh đạo rằng đây là nội dung quan trọng, không phải nội dung lấp chỗ trống.
Bài toán dài hạn
Bảo vệ nền tảng tư tưởng trên không gian số không thể chỉ là công việc của các cơ quan an ninh hay hệ thống kiểm duyệt - dù cả hai đều cần thiết. Phần quan trọng không kém, và bền vững hơn, là nâng cao khả năng tự bảo vệ của người dân trước thông tin sai lệch.
Truyền hình, với tầm phủ sóng rộng và uy tín còn cao hơn phần lớn các nền tảng số, đang ở vị trí có thể làm điều này hiệu quả hơn bất kỳ kênh nào khác. Câu hỏi không phải là có nên làm không - mà là làm theo cách nào để thực sự có tác dụng, không chỉ là thêm một mục nội dung cho có.
Xây dựng "hệ miễn dịch thị giác" không chỉ là nâng cao kỹ năng số cho công chúng. Sâu xa hơn, đó là góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng bằng con đường bền vững: làm cho mỗi người dân có khả năng tự nhận diện cái sai, tự kiểm chứng điều đúng và tự củng cố niềm tin trên cơ sở hiểu biết, chứ không chỉ bằng sự tiếp nhận thụ động.
Tin giả tồn tại vì người ta tin vào nó. Và người ta tin vào nó vì chưa có đủ công cụ để nghi ngờ đúng chỗ. Nhiệm vụ của truyền hình chính thống không chỉ là nói thật - mà còn là giúp công chúng phát triển thói quen đặt câu hỏi đúng khi đối mặt với một hình ảnh, một video, một đoạn âm thanh mà họ chưa rõ nguồn gốc. Đó không phải là nhiệm vụ có thể hoàn thành bằng một chương trình hay một chiến dịch - mà là công việc kiên nhẫn, thường xuyên, được xây dựng từng khuôn hình một.
Tác phẩm tham gia Cuộc thi chính luận về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng lần thứ 6, năm 2026
Bình luận (0)