TP Hồ Chí Minh quản trị đô thị bằng "bộ não số": Thách thức và giải pháp

Nhiều thách thức

TP Hồ Chí Minh đang tập trung vào cuộc chuyển đổi số đô thị. Từ giao thông, thoát nước đến chiếu sáng và quản lý trật tự đô thị, hàng loạt mô hình Digital Twin, AI và dữ liệu lớn đang được triển khai với kỳ vọng thay đổi cách vận hành siêu đô thị hơn 14 triệu dân.

Ông Nguyễn Kỳ, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh cho biết thành phố đang hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm dữ liệu và kinh tế số của ASEAN, đồng thời lọt Top 50 đô thị thông minh thế giới vào năm 2030. Đó là một tham vọng lớn nhưng cũng kéo theo áp lực rất lớn.

Các chuyên gia cho rằng, nhiều năm qua, không ít thành phố trên thế giới từng chạy theo mô hình "smart city" bằng cách đầu tư mạnh vào trung tâm điều hành, camera giám sát và các hệ thống công nghệ đắt tiền. Nhưng sau lớp vỏ hiện đại, nhiều nơi vẫn ùn tắc, ngập nước và quá tải hạ tầng như cũ.

Điểm thất bại nằm ở chỗ công nghệ đi trước cải cách quản trị. Digital Twin về bản chất không phải vài màn hình lớn hay các mô hình 3D trực quan. Đây là hệ thống "bản sao số" mô phỏng toàn bộ hoạt động đô thị theo thời gian thực. Muốn vận hành được, điều kiện tiên quyết là dữ liệu phải liên thông, chính xác và cập nhật liên tục.

Trong khi đó, dữ liệu đô thị tại TP Hồ Chí Minh hiện vẫn tồn tại tình trạng phân tán giữa các sở ngành. Giao thông, xây dựng, môi trường, cấp thoát nước hay quy hoạch vẫn đang vận hành theo những "ốc đảo dữ liệu" riêng biệt.

TS Đinh Công Khải, Phó Giám đốc Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh (UEH) cho rằng dữ liệu đang trở thành nền tảng quan trọng trong quy hoạch, vận hành và ra quyết định tại các đô thị hiện đại. Tuy nhiên, giá trị của dữ liệu không chỉ nằm ở quy mô mà còn phụ thuộc vào khả năng quản trị, chia sẻ và sử dụng có trách nhiệm.

Đây chính là điểm cốt lõi quyết định thành bại của Digital Twin. Nếu dữ liệu không "sống", hệ thống sẽ chỉ tạo ra những mô hình mô phỏng đẹp mắt nhưng không giúp ích cho điều hành thực tế. Một đô thị thông minh nhưng dữ liệu chậm, thiếu đồng bộ hoặc sai lệch sẽ không thể vận hành hiệu quả.

Áp lực này đặc biệt rõ trong lĩnh vực giao thông đô thị. TP Hồ Chí Minh hiện có hàng triệu phương tiện lưu thông mỗi ngày trong khi hạ tầng nhiều khu vực đã gần chạm ngưỡng chịu tải. Thành phố đặt mục tiêu giảm từ 5 - 10% số vụ ùn tắc giao thông giai đoạn 2026 - 2030, đồng thời triển khai hàng loạt dự án cầu vượt, bãi đỗ xe thông minh và giao thông công cộng.

Tuy nhiên, nếu chỉ đầu tư công trình mà thiếu hệ thống dữ liệu điều phối thời gian thực, nguy cơ quá tải vẫn sẽ tiếp diễn. Theo Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, Trung tâm Quản lý Điều hành Giao thông Đô thị hiện quản lý hơn 1.300 camera và cảm biến gồm camera AI nhận diện vi phạm và hệ thống IoT giao thông. Dữ liệu được đưa về Data Lake để AI học sâu phân tích lưu lượng xe và dự báo nguy cơ ùn tắc.

Đó là nền móng quan trọng. Nhưng nền móng công nghệ sẽ không phát huy hiệu quả nếu thiếu cơ chế chia sẻ dữ liệu liên ngành và thiếu nhân lực đủ năng lực vận hành hệ thống. Một rủi ro khác là tâm lý chạy theo "hình ảnh đô thị thông minh" thay vì giải quyết vấn đề thực chất. Không ít địa phương từng đầu tư trung tâm điều hành hàng trăm tỷ đồng nhưng hiệu quả vận hành thấp vì dữ liệu đầu vào nghèo nàn hoặc thiếu kết nối thực tế.

Trong kỷ nguyên AI, công nghệ có thể mua được, nhưng dữ liệu chất lượng và năng lực quản trị thì không thể mua bằng ngân sách đầu tư.

Đâu là giải pháp?

TP Hồ Chí Minh hiện vẫn có cơ hội lớn để tránh "chiếc bẫy Digital Twin hình thức" nếu thành phố đi đúng hướng ngay từ đầu. Điểm tích cực là chính quyền thành phố đã bắt đầu nhìn nhận dữ liệu như một loại "hạ tầng mềm" chiến lược thay vì chỉ xem đó là công cụ hỗ trợ hành chính.

Theo định hướng phát triển dữ liệu số giai đoạn 2026 - 2030, TP Hồ Chí Minh xác định dữ liệu là tài nguyên cốt lõi của kinh tế số, đô thị thông minh và đổi mới sáng tạo. Thành phố đang triển khai chiến dịch làm sạch và đồng bộ 13 cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành trọng điểm theo nguyên tắc "đúng, đủ, sạch, sống".

Đây là bước đi rất quan trọng bởi Digital Twin chỉ hiệu quả khi dữ liệu đủ sạch để AI có thể học và dự báo chính xác. Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh cho biết thành phố đang triển khai đồng thời nhiều cơ sở dữ liệu chuyên ngành với mục tiêu hoàn thành 19 cơ sở dữ liệu bắt buộc kết nối và chia sẻ trong quý III/2026.

Đến quý I-II/2026, nhiều hệ thống đã vận hành ổn định như dữ liệu đăng kiểm phương tiện, cơ sở dữ liệu cấp thoát nước đô thị, dữ liệu kết cấu hạ tầng đường bộ và dữ liệu giải quyết thủ tục hành chính. Đáng chú ý, 100% kết quả giải quyết thủ tục hành chính đã được ký số điện tử và đồng bộ dữ liệu hằng ngày. Chỉ trong 3 tháng đầu vận hành hệ thống giải quyết thủ tục hành chính tập trung, Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh tiếp nhận hơn 79.000 hồ sơ với tỷ lệ giải quyết đúng và trước hạn đạt 99,4%.

Những con số này cho thấy chuyển đổi số bắt đầu tạo ra hiệu quả thực tế thay vì chỉ dừng ở khẩu hiệu. Các chuyên gia cũng cho rằng, một lời giải quan trọng khác là phải mở dữ liệu thay vì "đóng kín" trong từng cơ quan quản lý. Theo định hướng của thành phố, dữ liệu trong các lĩnh vực cấp thoát nước, môi trường, năng lượng và giao thông công cộng sẽ được mở dần nhằm nâng hiệu quả quản trị và thu hẹp khoảng cách số.

TS Nguyễn Minh Hồng, nguyên Thứ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông, Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam nhận định công nghệ bản sao số đang trở thành nền tảng cốt lõi giúp nâng cao năng lực điều hành của chính quyền số dựa trên dữ liệu.

Tuy nhiên, muốn "bộ não số" hoạt động hiệu quả thì bộ máy vận hành cũng phải thay đổi tương ứng. Điều này đòi hỏi cải cách thể chế, nâng năng lực nhân sự công nghệ và thay đổi tư duy quản lý đô thị. Đại diện Huawei Việt Nam cho rằng mô hình "AI City" sẽ giúp thành phố chuyển từ quản lý thủ công sang điều hành bằng dữ liệu thời gian thực. AI có thể tự động phát hiện ùn tắc, cảnh báo ngập và hỗ trợ điều phối giao thông theo tình huống thực tế. Nhưng cuối cùng, công nghệ vẫn chỉ là công cụ. Điều quyết định không nằm ở số lượng camera hay quy mô trung tâm điều hành, mà ở năng lực sử dụng dữ liệu để phục vụ người dân.

Một siêu đô thị không thể vận hành bằng cảm tính trong thời đại dữ liệu. Nhưng đô thị thông minh cũng không thể chỉ được đo bằng màn hình LED, bản đồ 3D hay những khẩu hiệu hiện đại hóa. Điều người dân cần là một đô thị vận hành hiệu quả hơn, ít ùn tắc hơn, ít ngập hơn và minh bạch hơn trong quản trị. Đó mới là phép thử thật sự của Digital Twin tại TP Hồ Chí Minh.