Trách nhiệm đạo đức khi sử dụng AI trong truyền thông về biến đổi khí hậu

Ông Jonathan Baker, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam phát biểu khai mạc tọa đàm. (Ảnh: Ngọc Khương).

Trí tuệ nhân tạo đang ngày càng hiện diện sâu rộng trong hoạt động báo chí – truyền thông, từ thu thập dữ liệu, xử lý thông tin đến sản xuất nội dung. Trong lĩnh vực truyền thông về biến đổi khí hậu – một chủ đề vừa mang tính khoa học, vừa tác động trực tiếp đến nhận thức và hành vi xã hội – câu hỏi về đạo đức khi sử dụng AI trở nên đặc biệt cấp thiết.

Trong bối cảnh đó, tọa đàm "Đạo đức trong trí tuệ nhân tạo lĩnh vực báo chí và truyền thông về biến đổi khí hậu", do Văn phòng UNESCO tại Hà Nội phối hợp với Cục Báo chí và Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) tổ chức, đã gợi mở nhiều vấn đề không chỉ mang tính kỹ thuật, mà còn chạm tới cốt lõi của nghề báo: trách nhiệm với sự thật và niềm tin công chúng.

Tham dự tọa đàm có đại diện cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức quốc tế, giới nghiên cứu, cùng đội ngũ phóng viên, biên tập viên đang trực tiếp tác nghiệp trong lĩnh vực môi trường, biến đổi khí hậu. Điều đáng chú ý là tọa đàm không đặt AI như một "giải pháp công nghệ" thuần túy, mà tiếp cận từ góc độ đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của người làm báo.

Phát biểu tại sự kiện, ông Jonathan Baker, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam nhấn mạnh rằng các nguyên tắc đạo đức trong báo chí và truyền thông không phải là lựa chọn mang tính tình thế, mà là nền tảng cốt lõi, đặc biệt trong kỷ nguyên AI. Theo ông, khi các công cụ trí tuệ nhân tạo ngày càng có khả năng tạo dựng nội dung, mô phỏng hình ảnh, thậm chí "kể chuyện" về biến đổi khí hậu, thì vai trò định hướng của nhà báo càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. "Đạo đức phải dẫn dắt từng bước trong quá trình tác nghiệp, từ cách sử dụng dữ liệu đến cách kể câu chuyện về khí hậu", ông Baker khẳng định.

Quan điểm này cũng được cơ quan quản lý báo chí Việt Nam chia sẻ. Bà Đặng Thị Phương Thảo, Phó Cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng biến đổi khí hậu đã và đang trở thành một trong những thách thức toàn cầu lớn nhất, đòi hỏi báo chí không chỉ phản ánh mà còn góp phần định hình nhận thức xã hội và lan tỏa các giải pháp phát triển bền vững. Trong tiến trình chuyển đổi số và ứng dụng AI, theo bà, báo chí cần nhất quán nguyên tắc: con người làm chủ công nghệ, công nghệ phải được dẫn dắt bằng chiến lược và được kiểm soát bằng chuẩn mực đạo đức.

Những chia sẻ tại tọa đàm cho thấy một thực tế: AI có thể giúp báo chí xử lý khối lượng dữ liệu khí hậu khổng lồ, trực quan hóa các kịch bản biến đổi khí hậu, hay hỗ trợ sản xuất nội dung đa nền tảng. Tuy nhiên, nếu thiếu kiểm soát đạo đức, AI cũng có thể làm gia tăng nguy cơ đơn giản hóa vấn đề, thổi phồng cảm xúc, hoặc tạo ra những thông điệp thiếu cân bằng, làm xói mòn niềm tin của công chúng đối với thông tin khoa học.

Từ góc độ đào tạo báo chí, PGS.TS. Nguyễn Thị Trường Giang, Phó Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền cho rằng, trong mọi bối cảnh công nghệ, đạo đức nghề nghiệp vẫn là "điểm neo" không thể thay thế. Theo bà, khi AI ngày càng tham gia sâu vào quy trình tác nghiệp, yêu cầu về trách nhiệm xã hội của nhà báo không giảm đi, mà trái lại, còn trở nên khắt khe hơn. "Tất cả các nghề đều cần đạo đức, nhưng nghề báo cần đặt đạo đức lên hàng đầu, bởi sản phẩm báo chí tác động trực tiếp đến nhận thức và hành động của xã hội", bà nhấn mạnh.

Điểm đáng ghi nhận của tọa đàm là không dừng lại ở việc phổ biến các nguyên tắc đạo đức theo Khuyến nghị năm 2021 của UNESCO, mà còn mở ra không gian thảo luận về cách kiểm soát, định hướng và sử dụng AI một cách có trách nhiệm trong thực tiễn báo chí Việt Nam. Đặc biệt, trong lĩnh vực truyền thông về biến đổi khí hậu – nơi ranh giới giữa thông tin khoa học, chính sách công và cảm xúc xã hội rất mong manh – đạo đức không chỉ là yêu cầu nghề nghiệp, mà còn là điều kiện để báo chí giữ vững vai trò dẫn dắt và tạo dựng niềm tin.

Trong kỷ nguyên công nghệ biến đổi nhanh chóng, AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho báo chí, nhưng không thể và không được phép thay thế trách nhiệm đạo đức của con người. Những thảo luận tại tọa đàm vì thế mang ý nghĩa như một lời nhắc nhở: giữa làn sóng công nghệ, báo chí chỉ có thể đi xa nếu vẫn đứng vững trên nền tảng của sự thật, chuẩn mực và trách nhiệm xã hội.