Mùa hè năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh - nguyên thủ của một nước vừa mới giành độc lập - lên đường thực hiện chuyến thăm ngoại giao đầu tiên để đòi nền độc lập phải được công nhận. Nhưng đối với mạng lưới an ninh nước sở tại, đó lại là một mục tiêu cần phải được tuyệt đối giám sát. Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn quyết đến Paris, bất chấp những nguy hiểm, rủi ro đến tính mạng. Theo các chuyên gia quốc tế, Người hành động vì muốn trao cho nền hòa bình một cơ hội cuối cùng. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thực hiện một chiến dịch ngoại giao nhân dân lay động lòng người đối với công chúng Pháp.
Trong suốt 99 ngày giữa vòng vây của mạng lưới tình báo và những thế lực thực dân hiếu chiến, điều gì đã thực sự xảy ra đằng sau cánh cửa của những cuộc đàm phán sinh tử? Làm thế nào vị nguyên thủ của một quốc gia chưa được thế giới công nhận lại có thể tạo ra một di sản ngoại giao thay đổi cục diện lịch sử? Sau 80 năm, chuyến thăm lịch sử tới Pháp của Chủ tịch Hồ Chí Minh được tái hiện sống động trong phim tài liệu Hồ Chí Minh: Bản lĩnh ngoại giao năm 1946, qua những tư liệu quý như hồ sơ theo dõi của an ninh Pháp, báo chí đương thời, hiện vật có bút tích của Người và hồi ký của những thành viên từng tháp tùng phái đoàn.
Hành trình đến Paris và những nỗ lực cứu vãn hòa bình
Ngày 2/9/1945, Tuyên ngôn Độc lập đã mở ra một kỷ nguyên độc lập, tự do cho dân tộc Việt Nam. Ba tuần sau đó, đêm 23/9/1945, quân Pháp nổ súng gây chiến ở Nam Bộ, âm mưu thiết lập lại chủ quyền của Pháp ở Đông Dương. Chiến tranh Việt - Pháp bắt đầu. Ở phía Bắc, gần 20 vạn quân Tưởng vào Việt Nam với danh nghĩa đồng minh giải giáp quân Nhật, mang theo tay sai phản động, mưu toan tiêu diệt chính quyền cách mạng, lật đổ chế độ, vơ vét tài sản, phá hoại kinh tế vốn đã kiệt quệ. Thêm vào đó, thiên tai, hậu quả nạn đói, ngân khố trống rỗng, mù chữ, các tệ nạn xã hội nặng nề, đối ngoại hoàn toàn bị bao vây. Chính phủ Việt Nam đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh không muốn chiến tranh, chỉ muốn Tổ quốc được độc lập và thống nhất, nhân dân khỏi đói khổ.
Ngày 6/3/1946, Người đã ký với đại diện nước Pháp bản Hiệp định Sơ bộ, nhằm chọn một đối thủ duy nhất là thực dân Pháp. Những nhân nhượng sách lược trong hiệp định chính là bước tạm hòa để tiến lên đánh thắng kẻ thù. Hiệp định ký xong, Việt Nam và Pháp phải lập tức đình chỉ xung đột. Đây là một quyết định khó khăn với người đứng đầu Chính phủ. Báo chí của các lực lượng phản động công kích kịch liệt, vu cáo Chủ tịch Hồ Chí Minh để cho Pháp mua chuộc. Nhân dân không hài lòng vì họ căm thù sâu sắc thực dân Pháp.
Chiều ngày 7/3/1946, trước hàng vạn đồng bào Thủ đô, Chủ tịch Hồ Chí Minh giải thích những nguyên nhân trong nước và nước ngoài bắt buộc phải ký hiệp định. Cuối cùng, Người kết thúc bằng những lời cảm động: "Tôi, Chủ tịch Hồ Chí Minh, suốt đời đã cùng đồng bào chiến đấu cho độc lập của Tổ quốc. Tôi thà chết chứ không chịu bán nước”. Hiệp định Sơ bộ ngày 6/3/1946 là văn bản pháp lý đầu tiên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ký kết với nước ngoài, lần đầu tiên Pháp phải công nhận Việt Nam là một quốc gia tự do nhằm tìm kiếm giải pháp ngoại giao mang lại độc lập, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ.
Ngày 24/3/1946, tại Vịnh Hạ Long, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Cao ủy Pháp tại Đông Dương D'Argenlieu đã gặp mặt để bàn về việc thực thi Hiệp định đã ký. Một trong những nội dung cơ bản trong thông cáo về cuộc gặp ghi rõ: Chính phủ Pháp mời Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm chính thức Cộng hòa Pháp.
Ngày 31/5/1946, thượng khách của Chính phủ Pháp lên đường đến Paris. Chuyến đi mang sứ mệnh lịch sử ấy diễn ra cùng lúc với hành trình của phái đoàn Chính phủ Việt Nam tham dự Hội nghị Fontainebleau, cùng tiến thẳng vào trung tâm đầu não của nước Pháp để tìm kiếm một nền hòa bình thực sự.
Hơn 90 tuổi, nhưng với bà Andrée Tuyết Lê, ký ức của thời gian được gặp Bác Hồ vào mùa hè cách đây 80 năm vẫn chưa bao giờ phai mờ. Bà không quên khoảnh khắc cùng gia đình đến đón Người ở sân bay và được đi cùng Người.
"Chúng tôi quá đỗi hạnh phúc được đứng trước mặt Người, được bắt tay Người. Ai cũng vui mừng khi được nhìn thấy Người vì Người sẽ đem lại sự kết thúc của chiến tranh, sẽ giải phóng nước Việt Nam khỏi ách thực dân, khỏi sự bóc lột”, bà Andrée Tuyết Lê kể lại. Với cô bé 11 tuổi Andrée Tuyết Lê và hàng vạn kiều bào lúc bấy giờ, vị thượng khách bước xuống sân bay Paris không chỉ là một nguyên thủ. Người là hiện thân của một quốc gia độc lập mà trước đó họ mới chỉ được biết tên qua bản Tuyên ngôn Độc lập.
Đến Pháp, phái đoàn Chủ tịch Hồ Chí Minh phải dừng chân ở Biarritz để chờ Chính phủ mới thành lập. Ngay từ những ngày đầu tiên lưu lại thành phố biển ở vùng Tây Nam, sự giản dị và chân thành của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tạo nên một sức hút đặc biệt. Đó cũng chính là khởi điểm cho một dấu ấn ngoại giao sẽ xuyên suốt toàn bộ chuyến hành trình - nghệ thuật thu phục nhân tâm. Rất nhiều kiều bào, trong đó có lực lượng nòng cốt của phong trào yêu nước, đã tìm đến khách sạn Carlton để được diện kiến Người. Bỏ qua mọi khoảng cách của một vị nguyên thủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp lắng nghe và củng cố niềm tin cho cộng đồng người Việt xa xứ.
Tại Paris, nhất cử nhất động của Chủ tịch Hồ Chí Minh và phái đoàn luôn đặt trong tầm ngắm của lực lượng an ninh, tình báo Pháp. Bộ hồ sơ BA2346 là tập hợp các báo cáo hàng ngày về hoạt động của phái đoàn. Báo cáo đề ngày 20/6/1946 của Tổng nha An ninh Quốc gia và Nha Tình báo cho biết: “Do Chủ tịch thu hút được sự mến mộ trong quần chúng như một nhà ái quốc vĩ đại, người ta không dự báo sẽ có các cuộc biểu tình thù địch. Có mật báo về sự hiện diện tại thủ đô của một số thành viên thuộc nhóm cực đoan. Những cá nhân này được cho là có ý định gây rối và thậm chí âm mưu ám sát nhắm vào cá nhân Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đặc biệt, có báo cáo cho rằng một quả bom có thể bị ném vào đường đi của Chủ tịch Việt Minh nhằm mục đích báo động dư luận về tầm quan trọng của vấn đề Đông Dương”.
Giữa những khó khăn bủa vây, Chủ tịch Hồ Chí Minh không đơn độc. Sức hút từ nhân cách của vị nguyên thủ đã quy tụ quanh Người một lực lượng đồng hành đặc biệt. Đó là những người đã được lựa chọn từ Việt Nam hoặc những kiều bào Việt Nam tại Pháp. Họ đi theo Người không vì danh lợi, mà bằng sự nể phục tuyệt đối và lòng yêu nước, bất chấp mọi hiểm nguy.
Hội nghị Fontainebleau đổ vỡ, phái đoàn đàm phán Việt Nam rời Paris. Đứng trước ranh giới sinh tử của vận mệnh quốc gia, Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định ở lại. Trong thế giằng co nguy hiểm nhất, vị nguyên thủ kiên nhẫn đến phút chót, vắt kiệt mọi cơ hội ngoại giao cuối cùng để cứu vãn nền hòa bình đang mong manh. Nhìn thấu dã tâm của giới cầm quyền thực dân, Chủ tịch Hồ Chí Minh hiểu rằng một cuộc chiến bi thảm là khó tránh khỏi. Nhưng để tranh thủ từng ngày hòa bình quý giá cho quốc gia non trẻ chuẩn bị lực lượng, nửa đêm ngày 14/9/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến tận nhà riêng của Marius Moutet, để cùng ký bản Tạm ước. Bản Tạm ước này không phải là một văn kiện có tính ràng buộc pháp lý chặt chẽ, không phải là một hiệp định hay hiệp ước ngoại giao chính thức mà đơn thuần chỉ là một sự ghi nhận. Chủ tịch Hồ Chí Minh bắt buộc phải mang về một kết quả, dù đó chỉ là một văn kiện tối thiểu, qua đó buộc Chính phủ Pháp phải cam kết hơn với con đường đàm phán và hòa bình. Đó gần như là nỗ lực cuối cùng khi mọi lựa chọn lúc ấy hầu như đã không còn.
Di sản ngoại giao mang tầm vóc thời đại
Ngày tàu Dumont d'Urville rời cảng Toulon, ống kính của họa sĩ Mai Trung Thứ vẫn lặng lẽ dõi theo Chủ tịch Hồ Chí Minh cho đến những giây phút cuối cùng ở Pháp. Bóng lưng của người họa sĩ hướng theo con tàu cũng là tâm trạng chung của nhiều kiều bào trong giờ phút chia xa. Bác trở về gánh vác vận mệnh của non sông. Những người ở lại mang theo lời căn dặn của Người, tiếp tục thầm lặng cống hiến cho quê hương từ nơi đất khách.
Năm 2011, gia đình bác sĩ Lê Văn Cưu - thành viên thuộc phái đoàn Bác Hồ sang Pháp năm 1946 - đã trao tặng lại Khu di tích Phủ Chủ tịch một khối tài liệu quý, gồm nhiều hiện vật và hình ảnh liên quan đến chuyến thăm năm 1946. Nổi bật trong số đó là lá cờ đỏ sao vàng từng hiện diện trong cuộc gặp của Chủ tịch Hồ Chí Minh với kiều bào tại Paris ngày 15/7/1946. Kỷ vật ấy mang một hình hài lịch sử, vắng bóng ngôi sao vàng. Trong những năm tháng chính quyền Pháp kiểm soát gắt gao phong trào yêu nước, kiều bào buộc phải tháo ngôi sao để che giấu. Suốt nhiều thập kỷ đấu tranh cam go nơi đất khách, nền vải đỏ với những vết chỉ khâu mộc mạc ấy vẫn được nâng niu, cất giữ bí mật như một hiện thân của Tổ quốc. Đó chính là minh chứng thiêng liêng nhất cho tình cảm sâu đậm của kiều bào dành cho Chủ tịch Hồ Chí Minh, là tấm lòng son sắt của những người con xa xứ dù cách trở vạn dặm vẫn luôn đau đáu hướng về quê hương.
Hành trình 99 ngày trên đất Pháp đã lùi xa nhưng để lại một di sản mang tầm vóc thời đại. Chuyến đi ấy là đỉnh cao của nghệ thuật ngoại giao nhân dân, nơi nhân cách lớn và bản lĩnh của Chủ tịch Hồ Chí Minh trở thành sức mạnh cốt lõi. Bằng ý chí kiên định và sự chân thành, vị nguyên thủ đã thu phục nhân tâm, kết nối một khối đại đoàn kết vững chắc, kiên trì chắt chiu từng cơ hội đối thoại để bảo vệ nền độc lập non trẻ.
Sự chủ động đưa mặt trận ngoại giao đến tận nước Pháp năm 1946 đã đặt nền móng cho một tư duy chiến lược của cách mạng Việt Nam - ngoại giao phải là tuyến phòng thủ đầu tiên. Tám thập kỷ trôi qua, di sản về bản lĩnh ngoại giao ấy vẫn là kim chỉ nam soi đường. Bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, mặt trận đối ngoại tiếp tục được định vị là sức mạnh tiên phong để kiến tạo và bảo vệ hòa bình.
Bình luận (0)