Về “ngôi làng tiến sĩ” nổi danh đất Bắc một thời

Hoàng Minh Toàn-Thứ tư, ngày 17/08/2022 11:35 GMT+7

Làng Gốm hay còn gọi là làng Quan Tử tức làng con quan được đích thân vua Lê Thánh Tông đặt (Ảnh: Minh Toàn)

VTV.vn - Làng Gốm hay làng Quan Tử, ở xã Sơn Đông, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc còn có một tên gọi khác là “làng tiến sĩ”.

Nằm ở vùng đất hạ lưu ven sông Lô, ngôi làng này vốn là một trong số 21 làng cổ có từ 10 người đỗ Đại khoa (Tiến sĩ) thời phòng kiến trở lên ở Việt Nam. Theo dòng chảy thời gian, truyền thống hiếu học của ngôi làng khoa bảng từng nổi danh đất Bắc một thời vẫn đang được tiếp nối và duy trì đến hiện tại.

"Cử nhân nhà nào cũng có"

Làng Gốm thuộc xã Sơn Đông, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc nổi tiếng gần xa với tên gọi "làng tiến sĩ" bởi trong làng từng có nhiều người đỗ đạt cao, thành danh từ con đường học hành và có đóng góp to lớn cho quê hương đất nước. Theo người dân trong làng kể lại, nơi đây đã xuất hiện sự tồn tại của một làng Gốm quần cư từ thời Hùng Vương. Làng Gốm không chỉ là vùng ven đô của nhà nước Văn Lang xưa, mà còn nằm ngay bên bờ sông Lô, vì vậy ngôi làng này có người Việt cổ quần cư từ sớm là lẽ tất yếu.

Từ hàng trăm năm nay, làng cổ văn hiến này là trung tâm giáo dục, là cái nôi sinh ra hàng chục người đỗ đạt cao dưới thời phong kiến, vì thế được mệnh danh là làng khoa bảng. Tiêu biểu nhất phải kể đến 2 danh nhân được coi là nhân thần của làng là Đức Thành hoàng làng Đỗ Khắc Chung và Đức Tả Tướng quốc Trần Nguyên Hãn. Kể từ khi danh nhân Đỗ Khắc Chung về làng dạy học, làng xuất hiện hàng trăm danh nho, nhiều người đỗ đạt cao, tạo nên truyền thống khoa bảng cho cả làng.

Bà Trần Thị Bình - Bí thư thôn Quan Tử cho biết: "Ở đây người dân chia tiến sĩ làm 2: Tiến sĩ xưa (tức Tiến sĩ Hán học) và Tiến sĩ hiện đại. Tên tuổi của các vị Tiến sĩ Hán đều có trên bia Tiên hiền liệt vị, vốn được đặt ở nhà Văn Chỉ. Sau khi Văn Chỉ được gỡ bỏ, bia được rước về phối thờ tại đền Thành hoàng Đỗ Khắc Chung. Danh sách các vị Tiến sĩ hiện đại được lưu riêng và được truyền lại theo từng thế hệ già làng".

Về “ngôi làng tiến sĩ” nổi danh đất Bắc một thời - Ảnh 1.

Đền thờ ông Đỗ Khắc Chung được xếp hạng di tích lịch sử văn hoá quốc gia năm 1993 (Ảnh: Minh Toàn)

Ông Hoàng Trường Kỳ - nguyên Phó Chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Phúc, một người con của làng Quan Tử - cho biết, theo lời người già cao tuổi của làng truyền lại, vào thời Lê, làng Gốm (làng Quan Tử lúc đó làm gốm) có tới 13 người đỗ Tiến sĩ, còn Cử nhân, tú tài nhà nào cũng có.

Tính từ khoa thi năm Quý Dậu, niên hiệu Thái Hoà thứ 11 (1453), đời vua Lê Nhân Tông đến khoa thi năm Tân Sửu niên hiệu Thái Hoà thứ nhất, đời Mạc Phúc Hải (1541) làng đã có 13 Tiễn sĩ. Điều đặc biệt là số lượng các vị đỗ Đại khoa rất lớn nhưng tập trung trong một giai đoạn chưa đầy 100 năm. Đến thời vua Lê Trung Hưng, số cử nhân, tú tài của làng rất nhiều, trở thành một làng có học vấn. Từ đó, làng đổi tên thành Quan Tử và suy tôn thầy Đỗ Khắc Chung thành Thành Hoàng làng, lập miếu thờ vào năm Cảnh Tự thứ ba (1665).

Nuôi dưỡng truyền thống hiếu học

Truyền thống hiếu học đã ăn sâu vào máu thịt của mỗi người dân làng Quan Tử. Ở đây, không chỉ trẻ em, mà ngay cả người già cũng học tập hàng ngày. Ông Hoàng Văn Xuân dù tuổi đã cao (72 tuổi) nhưng vẫn cập nhật tin tức trên báo giấy hàng ngày, thời gian rảnh ông thường đọc sách để biết thêm nhiều kiến thức mới. Ông nói: "Tôi già rồi, thời gian rảnh rỗi cũng không làm gì nên đọc sách để biết thêm nhiều cái mới, cái lạ…".

Lớp trẻ cũng đang dần tiếp nối truyền thống hiếu học của làng. Em Trần Văn Mạnh - học sinh lớp 11 trường THPT Ngô Gia Tự (thị trấn Lập Thạch) - xứng đáng là một người con ưu tú của làng Gốm. Thành tích học tập của Mạnh tương đối ấn tượng: 11 năm liên đạt học sinh giỏi xuất sắc; trong năm học 2015 - 2016, em đạt giải Ba khi tham dự Kỳ thi Học sinh giỏi tiếng Anh cấp tỉnh và được tham gia Kỳ thi Học sinh giỏi tiếng Anh cấp quốc gia. Đặc biệt, trong năm học 2016 - 2017, Mạnh đã giành tới 7 giải cá nhân với 3 giải cấp tỉnh và 4 giải cấp huyện. Em Mạnh chia sẻ: "Được sinh ra và lớn lên tại làng là niềm vinh hạnh rất lớn của em, bởi truyền thống hiếu học của làng luôn là động lực giúp em cố gắng phát triển bản thân mỗi ngày".

Không chỉ riêng Mạnh, hầu hết học sinh, sinh viên trong làng đều có kết quả học tập tương đối ấn tượng. Nhiều em có điều kiện gia đình khó khăn nhưng nhờ nghị lực và sự quyết tâm, các em đã trở thành những học sinh nghèo vượt khó tiêu biểu của làng. Như trường hợp em Vũ Thị Diễm Quỳnh, học sinh lớp 8A, trường THCS Sơn Đông. Dù hoàn cảnh gia đình không được khá giả như nhiều hộ dân trong vùng nhưng Quỳnh lại sở hữu thành tích học tập đáng ngưỡng mộ. Đagn là học sinh lớp 8 nhưng số bằng khen mà Quỳnh sở hữu đã lên đến lên đến hàng chục. Quỳnh cũng là học sinh giỏi xuất sắc trong nhiều năm liền. "Phải học để thoát khỏi cái nghèo, hơn nữa còn là để tiếp nối sự học của làng…", em Quỳnh cho hay.

Các hoạt động khuyến học của làng cũng được duy trì từ xưa đến nay. Bà Cao Thị Bình (Bí thư thôn Quan Tử) cho hay: "Thôn thường xuyên tổ chức các hoạt động tuyên dương, khen thưởng cho các học sinh có thành tích học tập xuất sắc. Nhìn chung, tỉ lệ học sinh giỏi trong vùng ở mức cao, nhiều năm con số được khen thưởng lên tới hàng chục em. Quỹ Khuyến học của thôn do các hộ trong vùng khuyên góp tuỳ tâm và tự nguyện, số tiền khuyên góp thường từ 10.000 đồng. Phần thưởng sẽ được trao vào mỗi dịp đầu năm học để các em có sự chuẩn bị tốt nhất cho năm học mới".

Ngoài ra, trước khi được tuyên dương tại nhà văn hóa, các em sẽ được vào Đền Quan Tử và Đình Bác Cổ để thực hiện nghi thức dâng hương tưởng nhớ công ơn của thầy giáo Đỗ Khắc Chung. Tại đây, các em được nghe về lịch sử của ngôi làng cổ, truyền thống hiếu học của làng được lưu truyền qua các thế hệ. Sau đó, các em sẽ báo cáo thành tích học tập của mình lên Thành Hoàng làng để được ngài chứng giám.

Bên cạnh các hoạt động thường niên do hội Khuyến học tổ chức, chính quyền địa phương cũng thường xuyên tổ chức thăm hỏi, động viên những trường hợp học sinh nghèo vượt khó trong vùng. Các hoạt động này thường diễn ra vào các dịp đặc biệt như: Tết Trung thu, Tết Nguyên đán. Bà Bình chia sẻ: "Các món quà này không mang giá trị vật chất quá cao, thường là đồng quà, tấm bánh mang giá trị tinh thần là chủ yếu, nhằm động viên, thăm hỏi, tạo động lực cho các cháu…". Kinh phí cho các phần quà được trích từ Quỹ Khuyến học do người dân trong vùng đóng góp và ủng hộ.

Nỗi lo vang bóng một thời

Từ nhiều năm nay, người dân làng Quan Tử vẫn tâm niệm rằng, dù kinh tế có thể không khá giả bằng những ngôi làng khác nhưng truyền thống hiếu học được coi là tài sản vô giá của làng. Dù tự hào về những gì mà các thế hệ con cháu dân làng đang duy trì, tiếp nối truyền thống từ lịch sử xa xưa để lại, nhưng vẫn còn đó những băn khoăn. 

Về “ngôi làng tiến sĩ” nổi danh đất Bắc một thời - Ảnh 2.

Dù lợi nhuận kinh tế thấp nhưng hoạt động sản xuất nông nghiệp vẫn nắm vị trí độc tôn tại làng (Ảnh: Minh Toàn)

Ông Hoàng Trọng Tô (trưởng thôn Quan Tử) bùi ngùi: "Bây giờ trong làng chỉ còn rất ít người hoạt động trí thức mà chủ yếu là người già - trí thức về hưu, trẻ em và những bà con nhà nông. Làng chẳng còn mấy ai học cao mà ở lại, họ lên thành phố sống, thậm chí nhiều người định cư ở nước ngoài luôn". 

Cũng theo ông Tô, số lượng những người đỗ đạt trong làng hiện nay cũng chưa được thống kê một cách chính xác. Thậm chí, trong khoảng thời gian có mặt ở đây, qua các cuộc trò chuyện mới thấy rằng nhiều em học sinh trong độ tuổi từ 12 - 16 hiện vẫn chưa nắm được truyền thống khoa bảng của làng. Cũng bởi thế mà nỗi lo về một "ngôi làng tiến sĩ" trở thành vang bóng một thời giờ cũng đang hiện hữu từng ngày.

Công cuộc gìn giữ và tiếp nối truyền thống khoa bảng của làng đã và đang thực sự gặp nhiều khó khăn. Còn điều gì đáng buồn hơn khi chính lớp trẻ đang dần quên đi lịch sử của chính ngôi làng mà họ đang sinh sống?

* Mời quý độc giả theo dõi các chương trình đã phát sóng của Đài Truyền hình Việt Nam trên TV OnlineVTVGo!

TIN MỚI

    X

    ĐANG PHÁT

    Bản tin thời tiết chào buổi sáng 3 phút trước