Xung đột Iran có thể châm ngòi cho làn sóng tị nạn mới đe dọa châu Âu

Hình ảnh em bé Aylan Kurdi, 3 tuổi, thiệt mạng trên bờ biển Thổ Nhĩ Kỳ năm 2015 từng trở thành biểu tượng đau lòng của cuộc nội chiến Syria và thảm kịch di cư tại Địa Trung Hải. Hơn 1 thập kỷ sau, giới quan sát cảnh báo châu Âu có thể một lần nữa phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng hơn, khi chiến sự tại Iran tiếp tục lan rộng.

Theo Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR), kể từ cuối tháng 2/2026, khoảng từ 600.000 - 1.000.000 hộ gia đình Iran, tương đương tối đa 3,2 triệu người, đã buộc phải rời bỏ nơi ở. Phần lớn trong số này sơ tán khỏi thủ đô Tehran và các đô thị lớn để tìm nơi trú ẩn tại khu vực nông thôn phía Bắc sau các đợt không kích bắt đầu từ ngày 28/2.

Tổn thất nhân mạng ngày càng nghiêm trọng. Tính đến ngày 22/3, tổ chức nhân quyền HRANA có trụ sở tại Mỹ cho biết đã có 3.231 người thiệt mạng tại Iran, trong đó có 1.407 dân thường, bao gồm 214 trẻ em. Cùng thời điểm, giao tranh lan rộng ra nhiều quốc gia ở Trung Đông, trong khi gần 1 triệu người tại Lebanon cũng phải sơ tán do căng thẳng giữa Israel và Hezbollah leo thang.

Cơ quan Tị nạn châu Âu (EUAA) cảnh báo rằng với dân số khoảng 90 triệu người, chỉ cần Iran rơi vào tình trạng bất ổn một phần cũng có thể tạo ra làn sóng tị nạn "chưa từng có tiền lệ". Nếu chỉ 10% dân số Iran phải rời bỏ quê hương, số người di tản có thể lên tới 9 triệu người - vượt xa nhiều cuộc khủng hoảng tị nạn lớn nhất trong nhiều thập kỷ qua.

Bài học từ Syria cho thấy châu Âu hoàn toàn có thể rơi vào thế bị động. Năm 2015, hơn 1.000.000 người di cư và tị nạn đã tới châu Âu bằng đường biển; riêng tuyến Thổ Nhĩ Kỳ - Hy Lạp chiếm phần lớn lượng người vượt biên trái phép. Cũng trong năm đó, ít nhất 3.735 người được cho là đã mất tích hoặc thiệt mạng trên biển.

Giới phân tích nhận định nếu xung đột tại Iran tiếp tục kéo dài, Thổ Nhĩ Kỳ nhiều khả năng sẽ một lần nữa trở thành cửa ngõ chính để người tị nạn tìm đường sang châu Âu. Tuy nhiên, khác với giai đoạn 2015, Ankara hiện đối mặt áp lực chính trị trong nước lớn hơn nhiều sau nhiều năm tiếp nhận hàng triệu người tị nạn Syria. Khả năng nước này siết chặt biên giới, lập vùng đệm hoặc trại tạm cư sát biên giới là hoàn toàn có thể xảy ra.

Trong khi đó, châu Âu vẫn chưa khắc phục hết hệ lụy từ cuộc khủng hoảng người tị nạn do xung đột tại Ukraine gây ra từ năm 2022. Hệ thống tiếp nhận và xử lý hồ sơ xin tị nạn tại nhiều nước đã trong tình trạng quá tải, trong bối cảnh các lực lượng cánh hữu chống nhập cư tiếp tục gia tăng ảnh hưởng chính trị tại Đức, Italy, Hà Lan, Hungary và nhiều quốc gia khác.

Nếu dòng người từ Iran gia tăng mạnh, châu Âu sẽ phải đối mặt không chỉ với thách thức nhân đạo mà còn là phép thử lớn đối với sự đoàn kết nội khối, chính sách biên giới và ổn định chính trị. Kịch bản này làm dấy lên lo ngại rằng những bi kịch từng ám ảnh bờ biển châu Âu cách đây hơn 10 năm có thể tái diễn với quy mô lớn hơn, phức tạp hơn và khó kiểm soát hơn.