Xung lực công nghệ số Việt Nam: Khi ứng dụng AI và thể chế cùng bứt phá

Vị thế hiếm có trên bản đồ quản trị và ứng dụng AI toàn cầu 

Bảng xếp hạng Năng lực cạnh tranh số và Trí tuệ nhân tạo thế giới năm 2026 (WDAIR 2026) do Viện Phát triển Quản lý Quốc tế (IMD, Thụy Sĩ) công bố không đơn thuần mang lại vị trí thứ 37 chung cuộc. Đi sâu vào cấu trúc 5 trụ cột và 88 tiêu chí đánh giá, bản báo cáo đã phác họa nên một "hiện tượng Việt Nam" đầy ấn tượng trong bức tranh chuyển đổi số toàn cầu.

Trực tiếp trình bày phân tích chuyên sâu tại Lễ công bố, Giáo sư Arturo Bris, Giám đốc Trung tâm Năng lực cạnh tranh thế giới (IMD), chỉ ra rằng thế giới hiện nay cơ bản bị phân tách thành hai mô hình quản trị công nghệ riêng biệt. Nhóm thứ nhất là nhóm các nền kinh tế ưu tiên hoàn thiện thể chế, tiêu biểu là các nền kinh tế Liên minh châu Âu (Đức, Pháp, Italy, Hà Lan...), nơi có khuôn khổ quản trị rất chặt chẽ, chú trọng chuẩn mực AI có trách nhiệm nhưng tốc độ triển khai vào thực tiễn còn chậm và mức độ sẵn sàng ứng dụng công nghệ của xã hội còn dè dặt. Nhóm thứ hai là các nền kinh tế tập trung đẩy mạnh ứng  dụng, điển hình tại khu vực Đông Á và Vùng Vịnh (như Trung Quốc, UAE, Saudi Arabia...), nơi các chiến lược AI được đưa thẳng vào dịch vụ công và đời sống kinh tế - xã hội với tốc độ thần tốc, song hành lang pháp lý và cơ chế quản trị rủi ro thường đi sau tốc độ phát triển của thị trường.

Đáng chú ý, Giáo sư Arturo Bris nhấn mạnh Việt Nam đã tạo nên một dấu ấn đặc biệt khi cùng với Hà Lan và Na Uy trở thành những cái tên hiếm hoi lọt vào nhóm "quốc gia tích hợp" (Integrators). Đây là nhóm nền kinh tế ưu tú nằm trong Top 20 thế giới ở cả hai phương diện: chủ động kiến tạo khuôn khổ chính sách và đẩy mạnh tốc độ triển khai thực tế. Sự chủ động về mặt thể chế được phản ánh qua số lượng các văn bản quy phạm, chính sách liên quan đến AI của Việt Nam đứng thứ 2 thế giới (với 25 văn bản luật liên quan). Việc sớm thiết lập hành lang pháp lý đồng bộ nhưng vẫn tạo không gian thông thoáng cho đổi mới sáng tạo đã giúp Việt Nam giữ được nhịp độ quản trị song hành cùng làn sóng ứng dụng bùng nổ của thị trường.

Doanh nghiệp nhạy bén và niềm tin xã hội: Hai trụ cột bứt phá 

Phân tích của IMD khẳng định Việt Nam đang vận hành hết sức thành công theo "mô hình dẫn dắt bởi ứng dụng" (Deployment-led model). Trong đó, khối doanh nghiệp chính là lực lượng tiên phong tạo nên sức bật ngoạn mục.

Theo số liệu khảo sát lãnh đạo cấp cao của IMD, mức độ ứng dụng AI trong doanh nghiệp Việt Nam vươn lên đứng thứ 5 trên tổng số 70 nền kinh tế. Đi liền với đó là sự thích ứng linh hoạt trong kinh doanh (Business agility) xếp thứ 6 thế giới và chỉ số doanh nghiệp chủ động đào tạo, nâng cao kỹ năng số cho người lao động đạt thứ hạng 5 toàn cầu. Thực tế này phản ánh sự nhạy bén đặc biệt của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam: không e ngại cái mới, nhanh chóng thử nghiệm và đưa AI vào tối ưu hóa chuỗi cung ứng, sản xuất, tiếp thị và cung cấp dịch vụ.

Bên cạnh năng lực doanh nghiệp, lợi thế cạnh tranh vô giá thứ hai của Việt Nam nằm ở "niềm tin số" và nguồn nhân lực. Chỉ số niềm tin của người dân vào trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam xếp thứ 9 thế giới. Đây là bệ phóng tâm lý xã hội mang tính quyết định, giúp các mô hình kinh doanh số và sản phẩm công nghệ mới được tiếp nhận tức thì thay vì gặp phải sự kháng cự hay định kiến. Về nguồn nhân lực số, trụ cột Phát triển lực lượng lao động của Việt Nam đạt vị trí 28/70, trong đó chỉ số về Nhân tài (Talent) đạt thứ hạng 23 toàn cầu. Tỷ lệ dân số trẻ, đam mê công nghệ và sự nhạy bén của đội ngũ kỹ sư trong nước chính là thỏi nam châm thu hút dòng vốn đầu tư và hợp tác phát triển công nghệ cao.

Gia cố nền tảng để bảo đảm đà tăng trưởng bền vững 

Bên cạnh những điểm sáng vượt trội, Giáo sư Arturo Bris cũng thẳng thắn khuyến nghị: "Các nhà lãnh đạo nhìn thấy xung lực tăng trưởng rất mạnh mẽ, nhưng chính các nền tảng "cứng" mới quyết định xung lực để có thể duy trì bền vững hay không". Trong bản đánh giá WDAIR 2026, khoảng 30% nội dung phân tích của IMD tập trung cảnh báo về các rào cản mang tính cốt lõi mà Việt Nam cần sớm tháo gỡ.

Thách thức lớn nhất đối với cộng đồng doanh nghiệp hiện nay là bài toán chuyển dịch từ thử nghiệm nhỏ lẻ sang ứng dụng diện rộng. Khảo sát của IMD chỉ rõ, có tới 64,2% doanh nghiệp coi chi phí đầu tư công nghệ, giải pháp tính toán và mua sắm chip AI là rào cản hàng đầu. Nếu chi phí tiếp cận công nghệ không được kéo giảm, các doanh nghiệp vừa và nhỏ sẽ khó có cơ hội hiện đại hóa đồng đều.

Báo cáo của IMD cũng thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn về nền tảng kỹ thuật và năng lực thực thi mà Việt Nam cần sớm tháo gỡ. Về hạ tầng, nguồn lực dành cho nghiên cứu và phát triển (R&D) còn khiêm tốn khi mới đạt 0,41% GDP (đứng thứ 53/70); độ phủ mạng 5G và mức đầu tư viễn thông đều ở nhóm cuối (lần lượt xếp thứ 62 và 61); đội ngũ nhân lực khoa học - công nghệ chất lượng cao cũng mới đứng thứ 62. Đáng lưu ý, dù nằm trong nhóm dẫn đầu thế giới về tốc độ ban hành chính sách AI (hạng 2 toàn cầu), song các chỉ số về chất lượng quy định (hạng 66), hiệu quả điều hành của bộ máy hành chính (hạng 60) và mức độ sẵn sàng của hệ thống số khu vực công (hạng 46) vẫn là những khoảng trống lớn cần trợ lực kịp thời.

Chuyển hóa lợi thế thành sức mạnh nội sinh Những cảnh báo từ dữ liệu quốc tế của IMD hoàn toàn đồng điệu với thông điệp chỉ đạo của Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng tại sự kiện: "Thứ hạng không có nghĩa là chúng ta đã hoàn thành mục tiêu; không được chủ quan, thỏa mãn". Phó Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu phải kiên quyết khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, đưa công nghệ vào thực tiễn để đo lường bằng năng suất lao động và sự phát triển của doanh nghiệp.

Việc nhận diện khách quan cả điểm mạnh bứt phá lẫn điểm nghẽn hạ tầng chính là cơ sở vững chắc nhất để Việt Nam phát huy tối đa lợi thế của một "quốc gia tích hợp", tự tin đưa chuyển đổi số và AI trở thành động lực phát triển then chốt của nền kinh tế trong kỷ nguyên mới.