Trong lộ trình tinh gọn bộ máy và đơn giản hóa thủ tục hành chính, việc bãi bỏ những văn bản quy phạm pháp luật đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử là bước đi tất yếu. Mới đây, Bộ Tài chính đã chính thức lấy ý kiến về việc bãi bỏ Quyết định số 35/2019/QĐ-TTg (Quyết định 35) liên quan đến Quy chế phối hợp liên ngành quản lý nhập khẩu phế liệu.
Chính sách đã hoàn thành sứ mệnh và cần thay đổi trong bối cảnh mới
Năm 2019, Quyết định 35 ra đời, ở thời điểm đó, bản đồ rác thải toàn cầu có sự dịch chuyển mạnh sau khi nhiều quốc gia lân cận thắt chặt biên giới với phế liệu nhập khẩu. Việt Nam đứng trước nguy cơ trở thành "bãi thải" của thế giới khi lượng container phế liệu tồn đọng tại các cảng biển lớn như Hải Phòng và TP. Hồ Chí Minh tăng đột biến, gây áp lực nghẹt thở lên hạ tầng cảng biển và tiềm ẩn rủi ro ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.
Quyết định 35 ra đời như một phản ứng chính sách kịp thời, thiết lập một "đường dây nóng" pháp lý kết nối Bộ Tài chính, Bộ Tài nguyên và Môi trường cùng các lực lượng thực thi. Trong giai đoạn cao điểm từ năm 2019 - 2021, quy chế phối hợp này đã đóng vai trò là bệ đỡ vững chắc, giúp các cơ quan chức năng phân định rõ trách nhiệm từ khâu tiền kiểm đến hậu kiểm.
Cơ quan Hải quan lúc bấy giờ đã thực hiện vai trò nòng cốt, không chỉ là người kiểm soát tại cửa ngõ mà còn là đơn vị điều phối thông tin, ngăn chặn từ sớm các lô hàng "rác thải đội lốt phế liệu". Những con số thống kê cho thấy, trong giai đoạn 2021-2025, dù lượng phế liệu nhập khẩu làm nguyên liệu sản xuất duy trì ở mức cao từ 9,3 - 10 triệu tấn mỗi năm, nhưng sự hỗn loạn tại các cảng biển đã dần được kiểm soát nhờ sự vào cuộc đồng bộ của liên ngành theo tinh thần của Quyết định 35.
Tuy nhiên, thực tiễn quản lý nhà nước luôn vận động. Sự ra đời của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 cùng một hệ thống các Nghị định, Thông tư hướng dẫn chi tiết đã tạo ra một khung pháp lý mới, toàn diện và có hiệu lực cao hơn. Nhiều nội dung mang tính chất phối hợp trước đây tại Quyết định 35 đã được luật hóa một cách chặt chẽ. Trách nhiệm của từng bộ, ngành trong việc quản lý phế liệu nhập khẩu, cơ chế chia sẻ dữ liệu điện tử, hay quy trình thanh tra, kiểm tra hiện đã có địa chỉ pháp lý rõ ràng trong luật chuyên ngành.
Việc tồn tại song song cả Quyết định 35 và các quy định mới trong Luật Bảo vệ môi trường vô hình trung tạo ra sự chồng chéo, thậm chí đôi khi gây lúng túng cho các đơn vị thực thi. Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, khi một văn bản dưới luật đã được nội hàm hóa hoàn toàn vào luật gốc, việc duy trì văn bản đó không còn đem lại giá trị gia tăng cho công tác quản lý. Ngược lại, có thể tạo ra những rào cản về thủ tục hành chính, làm chậm tiến độ thông quan hàng hóa của doanh nghiệp.
Điển hình là quy định về việc tiếp nhận thông tin miễn kiểm tra chất lượng phế liệu trên Cổng thông tin một cửa quốc gia theo Quyết định 35 hiện nay đã trở nên lạc hậu, khi mà cơ chế miễn kiểm tra này thực tế đã bị bãi bỏ theo các quy định mới về quản lý chất lượng hàng hóa nhập khẩu.
Tháo gỡ điểm nghẽn tại cửa khẩu và vai trò chủ động của Hải quan
Một trong những lý do quan trọng thúc đẩy việc bãi bỏ Quyết định 35 là nhằm tăng tính chủ động cho cơ quan Hải quan và giảm thiểu các thủ tục không cần thiết. Trong những năm qua, ngành Hải quan đã đẩy mạnh chuyển đổi số, kết nối dữ liệu trên Cổng thông tin một cửa quốc gia. Việc yêu cầu các tổ chức giám định phải cung cấp thêm chứng thư điện tử lên hệ thống theo cách thức cũ của Quyết định 35 được đánh giá là gây phát sinh chi phí và thời gian cho doanh nghiệp, trong khi các biện pháp nghiệp vụ hiện đại của Hải quan hoàn toàn có thể kiểm soát tốt tính xác thực của hồ sơ trong quá trình thông quan.
Bên cạnh đó, vấn đề hàng tồn đọng tại cảng biển - một "điểm đen" trong quản lý phế liệu cũng cần một cơ chế giải quyết căn cơ hơn là những quy định phối hợp mang tính nguyên tắc. Thực tế cho thấy việc xử lý một lô hàng tồn đọng là một quy trình cực kỳ phức tạp, liên quan đến giám định, định giá và xác lập sở hữu toàn dân. Quy định hiện tại yêu cầu các hãng tàu phải có trách nhiệm đưa phế liệu gây ô nhiễm ra khỏi lãnh thổ Việt Nam, nhưng Quyết định 35 lại thiếu các chế tài xử phạt đủ mạnh để cưỡng chế thực hiện. Bộ Tài chính cho rằng, việc bãi bỏ quy chế cũ để áp dụng trực tiếp các quy định về xử lý hàng hóa tồn đọng theo Luật Hải quan và các nghị định về xử phạt vi phạm hành chính sẽ giúp việc thực thi trở nên quyết liệt và hiệu quả hơn.
Quyết định bãi bỏ Quyết định 35 là một phần trong kế hoạch tổng thể của Chính phủ về việc cắt giảm, đơn giản hóa các quy định liên quan đến hoạt động kinh doanh theo Nghị quyết 66/NQ-CP. Việc chuyển từ cơ chế quản lý dựa trên các quy chế phối hợp liên ngành có tính chất tạm thời sang quản lý theo khung pháp luật chuyên ngành hoàn chỉnh là minh chứng cho tư duy quản trị hiện đại: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm và rõ thẩm quyền.
Khi các rào cản chồng chéo được dỡ bỏ, cơ quan Hải quan sẽ tập trung nguồn lực vào việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo và quản lý rủi ro để phân loại hàng hóa. Thay vì phải dàn trải lực lượng để đáp ứng các yêu cầu phối hợp rườm rà, các đơn vị hải quan có thể tập trung vào những lô hàng có độ rủi ro cao, đảm bảo rằng phế liệu nhập khẩu thực sự phục vụ cho sản xuất bền vững chứ không phải là hiểm họa cho môi trường.
Năm 2024, ngành Hải quan đã ghi nhận số vụ vi phạm về tờ khai phế liệu cao nhất trong vòng 5 năm qua với 43 vụ việc bị xử lý. Điều này cho thấy công tác kiểm soát không hề lỏng lẻo đi khi các quy định được tinh gọn, mà ngược lại, sự tập trung vào các quy định chuyên ngành đã giúp lực lượng chức năng nhận diện sai phạm chính xác hơn.
Có thể thấy, việc bãi bỏ Quyết định 35 không tạo ra bất kỳ khoảng trống pháp lý mà giải phóng năng lượng cho các cơ quan quản lý, giúp hệ thống pháp luật trở nên minh bạch và dễ dự báo hơn đối với cộng đồng doanh nghiệp.
Trong kỷ nguyên kinh tế xanh, một hành lang pháp lý gọn nhẹ, thống nhất và nghiêm minh chính là điều kiện tiên quyết để Việt Nam vừa đảm bảo được nguồn nguyên liệu cho công nghiệp, vừa giữ vững cam kết bảo vệ môi trường bền vững./.
Bình luận (0)