Biến "đất vàng" thành không gian xanh

Ảnh: Trần Nhật Linh

Từ câu chuyện biến khu đất số 1 Lý Thái Tổ thành công viên đến quy hoạch lại cả vùng ven sông Sài Gòn, cho thấy một tư duy quản trị mới đang hình thành rõ nét ở Thành phố mang tên Bác.

Khoảng xanh - giải pháp cho một đô thị "quá tải"

TP Hồ Chí Minh đang trải qua giai đoạn đô thị hóa với tốc độ thuộc nhóm nhanh nhất khu vực. Những khu dân cư mới mọc lên liên tục, hạ tầng mở rộng không ngừng gây áp lực rất lớn cho hệ sinh thái. Tình trạng này dẫn đến nhiều hệ lụy như: ô nhiễm môi trường, nền nhiệt độ tăng cao, khả năng thẩm thấu nước mưa tự nhiên suy giảm và mực nước ngầm bị đe dọa nghiêm trọng. Trong bối cảnh đó, không gian xanh đóng vai trò then chốt để điều hòa khí hậu, nâng cao sức khỏe cộng đồng và tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Một nghịch lý tồn tại suốt nhiều thập kỷ qua là mảng xanh đô thị chưa bao giờ tương xứng với tốc độ phát triển hạ tầng. Theo số liệu quan trắc mới nhất vào đầu năm 2026, tỷ lệ cây xanh trên đầu người của TP Hồ Chí Minh hiện chỉ đạt mức 0,57m²/người. Đây là một con số quá thấp khi so sánh với các quốc gia, đô thị trong khu vực như Singapore (66m²/người), Kuala Lumpur (23m²/người) hay Bangkok (7m²/người). Ngay cả khi so sánh với Thủ đô Hà Nội (5m²/người), thành phố vẫn còn một khoảng cách rất xa. Sự thiếu hụt trầm trọng này khiến người dân phải đối mặt trực tiếp với ô nhiễm không khí. Dữ liệu Quý I/2026 cho thấy chỉ số bụi mịn tại các khu dân cư đông đúc thường xuyên vượt ngưỡng an toàn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từ 5 đến 7 lần. Hậu quả là tỷ lệ nhập viện do viêm phổi và các bệnh đường hô hấp mãn tính tăng trung bình 15% mỗi năm, đặc biệt ảnh hưởng nặng nề đến trẻ em và người cao tuổi.

Những quyết định nhân văn

Quyết tâm "tăng mảng xanh" của lãnh đạo thành phố được thể hiện qua chiến lược thu hồi và chuyển đổi các khu đất có giá trị thương mại cực cao tại vùng lõi trung tâm. Thay vì thực hiện đấu giá để thu về hàng chục nghìn tỷ đồng cho ngân sách từ các tổ hợp căn hộ cao cấp hay trung tâm thương mại, thành phố chọn đầu tư vào môi trường sống.

Nằm tại vị trí độc đạo ngay vòng xoay Ngã Bảy, Công viên Tưởng niệm tại số 1 Lý Thái Tổ là biểu tượng cho chủ trương đổi "đất vàng" lấy sức khỏe của người dân. Công trình xanh mướt rộng hơn 4,7ha với thiết kế tối giản mang ý nghĩa kết nối quá khứ - hiện tại - tương lai. Trung tâm công viên là quảng trường hình tròn rộng 1.800m² với tượng đài Giọt nước gợi nhắc về những ngày tháng đau thương của đại dịch COVID-19, đồng thời truyền tải thông điệp về sự sẻ chia và tình yêu thương.

Sức hấp dẫn của nơi này không chỉ nằm ở kiến trúc hay những thảm cỏ xanh, mà còn ở giá trị tinh thần và sức khỏe mà nó mang lại. Trong một đô thị với mật độ xây dựng dày đặc, có một khoảng không gian mở với hệ thống cây thân gỗ lớn và mặt nước điều hòa là cực kỳ quý giá. Mỗi buổi sáng sớm và chiều muộn, công viên đón hàng nghìn lượt người đến tập thể dục, chạy bộ và hít thở không khí trong lành, mang theo sức sống mới, cho thấy sự hồi sinh mạnh mẽ của một khu đất cũ.

Mới đây, TP Hồ Chí Minh cũng đã quyết định điều chỉnh quy hoạch khu vực Cảng Nhà Rồng - Khánh Hội từ dự án nhà ở sang không gian văn hóa công cộng ven sông, tăng tỷ lệ công viên lên gấp 15 lần so với quy hoạch cũ. Khoảng 60% diện tích đất được dành cho hệ thống cây xanh và mặt nước, nhằm tạo ra "lá phổi xanh" sát ven sông Sài Gòn. Công trình công cộng chiếm 20% và 20% còn lại được bố trí cho hạ tầng cảng quốc tế.

Với vị thế chỉ cách trung tâm thành phố vài trăm mét, việc chuyển đổi từ một dự án thương mại sang không gian cộng đồng được các chuyên gia đánh giá là bước đi đột phá, mang lại giá trị dài hạn cho môi trường sống và cảnh quan kiến trúc của thành phố. Công trình sẽ được khởi công vào đúng dịp 30/4 này, là hoạt động ý nghĩa nhân Kỷ niệm 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam - Thống nhất đất nước.

Trước đó, dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ vừa qua, hàng chục khu đất dự án nhiều năm chưa triển khai đã được cải tạo thành công viên, vườn hoa, bổ sung mảng xanh và không gian sinh hoạt cộng đồng cho người dân. Lãnh đạo thành phố nhiều lần nhấn mạnh, quỹ đất dôi dư ngoài việc xây dựng bệnh viện và trường học sẽ được ưu tiên dành cho các công trình công cộng, đặc biệt là công viên.

Chủ trương này không chỉ góp phần tái kích hoạt những "khoảng trống" đô thị bị bỏ quên, mà còn từng bước định hình lại cách sử dụng nguồn lực đất đai theo hướng bền vững và hướng tới con người. Khi những khu "đất vàng" được chuyển hóa thành không gian phục vụ sức khỏe thể chất và tinh thần, giá trị của đất đai cũng được nhìn nhận lại - không chỉ ở khía cạnh kinh tế, mà còn ở chất lượng sống mà nó mang lại.

Trong bối cảnh đô thị ngày càng chịu áp lực về mật độ và môi trường, việc ưu tiên không gian xanh, y tế và giáo dục cho thấy một sự dịch chuyển rõ rệt trong tư duy quản lý. Đó không chỉ là giải pháp trước mắt, mà còn là nền tảng cho một đô thị đáng sống hơn trong dài hạn, nơi mỗi quyết định quy hoạch đều gắn với mục tiêu nâng cao sức khỏe và phúc lợi của cộng đồng.