Các nước tăng năng lực cung ứng khoáng sản

Mỹ thúc đẩy thương mại khoáng sản chiến lược

Khoáng sản chiến lược - bao gồm đất hiếm cùng các vật liệu như lithium, cobalt, nickel hay gallium - là đầu vào không thể thiếu cho pin xe điện, chip bán dẫn, năng lượng tái tạo, cũng như các sản phẩm quốc phòng và công nghệ cao. Khả năng bảo đảm nguồn cung ổn định các khoáng sản này ngày càng được coi là nền tảng của năng lực cạnh tranh kinh tế và an ninh quốc gia.

Tuy nhiên, chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược toàn cầu đang đối mặt với nhiều rủi ro: trữ lượng phân bố không đồng đều, hoạt động khai thác - tinh luyện tập trung, cùng nguy cơ gián đoạn do biến động địa chính trị. Trong bối cảnh đó, các nền kinh tế lớn, trong đó có Mỹ, đang tìm cách gia tăng kiểm soát và giảm mức độ dễ tổn thương của nguồn cung các vật liệu then chốt này.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance vừa công bố kế hoạch hình thành một khối thương mại ưu đãi về khoáng sản và kim loại chiến lược với các đối tác, nhằm đa dạng hóa nguồn cung và nâng cao tính tự chủ của chuỗi sản xuất. Sáng kiến được đưa ra tại cuộc họp diễn ra ngày hôm qua ở Washington với sự tham dự của đại diện 55 quốc gia, trong đó có Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc, Đức và Australia. Trọng tâm kế hoạch là phối hợp thiết lập giá tham chiếu theo từng công đoạn sản xuất, kết hợp các công cụ thuế quan để hình thành mức giá sàn ổn định, qua đó bảo vệ đầu tư vào khai thác, tinh luyện và chế biến. Mỹ đồng thời công bố các thỏa thuận với Mexico, Liên minh châu Âu (EU) và Nhật Bản, đặt nền móng cho một khuôn khổ hợp tác rộng hơn nhằm tái cấu trúc thị trường khoáng sản chiến lược.

Sau động thái này, cổ phiếu nhiều công ty khoáng sản tại Mỹ đã ngay lập tức điều chỉnh giảm mạnh, từ khoảng 6% tới gần 14%. Giới đầu tư lo ngại rằng những can thiệp của các Chính phủ vào cơ chế định giá có thể ảnh hưởng tới triển vọng lợi nhuận doanh nghiệp, khiến nhóm cổ phiếu này kém hấp dẫn hơn trong ngắn hạn, đồng thời làm tăng giá bán các sản phẩm.

Một yếu tố khác khiến thị trường thận trọng là mức độ phụ thuộc lớn của các nền kinh tế vào nguồn cung khoáng sản chiến lược từ Trung Quốc, đặc biệt là đất hiếm. Hiện Trung Quốc nắm khoảng 70% sản lượng khai thác và gần 90% công suất tinh luyện đất hiếm toàn cầu. Trước các sáng kiến mới từ Washington và các đối tác, Bắc Kinh khẳng định đã và sẽ tiếp tục đóng vai trò xây dựng trong việc duy trì ổn định chuỗi cung ứng khoáng sản trên thế giới.

Các nước tăng năng lực cung ứng khoáng sản

Giới chuyên gia dự báo, chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược toàn cầu sẽ tiếp tục có những thay đổi lớn trong thời gian tới, khi nhiều quốc gia sẵn sàng rót hàng tỷ USD cho các dự án tích trữ và mở rộng nguồn cung, nhằm gia tăng năng lực tự chủ.

Ngày 2/2, Chính phủ Mỹ công bố kế hoạch xây dựng kho dự trữ khoáng sản chiến lược mang tên Project Vault. Với 10 tỷ USD vốn vay dài hạn từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ cùng khoảng 2 tỷ USD vốn tư nhân, chương trình hướng tới việc mua và lưu trữ các khoáng sản then chốt như gallium, cobalt, lithium và các nguyên tố đất hiếm.

Dự án được vận hành theo mô hình đối tác công - tư, trong đó các nhà sản xuất cam kết mua khoáng sản ở mức giá tồn kho được xác định trước. Giới phân tích đánh giá, đây là bước đi quan trọng nhằm thúc đẩy phát triển chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược trong nước, đồng thời tăng khả năng chống chịu trước các rủi ro địa chính trị và gián đoạn toàn cầu.

Ông Mark Smith - Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành, Công ty NioCorp Developments cho biết: "Sáng kiến này phản ánh một mô hình hợp tác công - tư mạnh dạn và mang tính đổi mới mà Mỹ đang cần, nhằm thúc đẩy nhanh việc phát triển năng lực sản xuất khoáng sản chiến lược trong nước, cũng như xây dựng các chuỗi cung ứng tích hợp".

Trong khi đó, Liên minh châu Âu (EU) cũng đang xúc tiến kế hoạch xây dựng kho dự trữ khoáng sản chiến lược. Hiện có 10 quốc gia thành viên EU tham gia dự án thí điểm, tập trung đánh giá quy mô dự trữ, năng lực logistics và chi phí lưu trữ dài hạn, với Italy, Pháp và Đức giữ vai trò nòng cốt. Do năng lực khai thác và tinh luyện nội khối còn hạn chế, EU đang chủ động mở rộng không gian hợp tác ra bên ngoài.

Ông Reint Gropp - Chủ tịch Viện Nghiên cứu Kinh tế Halle (Đức) chia sẻ: "Với châu Âu, Ấn Độ không chỉ là một thị trường quy mô lớn, mà còn có tiềm năng trở thành nguồn cung đất hiếm và các khoáng sản quan trọng. Châu Phi cũng được xem là một hướng đi đáng chú ý về tài nguyên, bao gồm cả đất hiếm".

Tại các quốc gia có lợi thế về tài nguyên, nhiều chính sách thu hút đầu tư đang được kích hoạt song song. Ấn Độ mới đây cho biết sẽ rót hơn 10 tỷ USD vào lĩnh vực đất hiếm và năng lượng sạch, đồng thời thành lập các hành lang đất hiếm tại bốn bang ven biển giàu tài nguyên. Trong khi đó, Australia đang cân nhắc áp dụng cơ chế "giá sàn" đối với khoáng sản chiến lược, nhằm thu hút vốn đầu tư nước ngoài và nâng cao sức cạnh tranh của ngành khai khoáng trong nước.

Nhật Bản tìm kiếm đất hiếm dưới đáy biển sâu

Các nỗ lực tìm kiếm nguồn cung khoáng sản chiến lược mới, cũng đang dần mở rộng sang những khu vực chưa từng được khai thác trước đây. Nhật Bản đang đặt cược vào công nghệ biển sâu, với tham vọng tiếp cận các mỏ đất hiếm nằm sâu dưới đáy Thái Bình Dương.

Ở độ sâu gần 6.000 m dưới đáy biển - nơi ánh sáng không thể chạm tới, Nhật Bản đã lần đầu tiên thu hồi thành công trầm tích đáy biển chứa các nguyên tố đất hiếm. Đây được coi là một bước đột phá công nghệ quan trọng, đưa hoạt động khai thác khoáng sản biển sâu tiến thêm một nấc mới.

Các mẫu trầm tích này được thu gom tại vùng biển quanh đảo Minamitorishima, cách Tokyo khoảng 1.900 km về phía Đông Nam. Thiết bị khai thác chuyên dụng được thả xuống đáy đại dương, khoan sâu vào lớp trầm tích và đưa mẫu vật lên tàu nghiên cứu Chikyu.

Theo các nhà khoa học, đây là lần đầu tiên trên thế giới trầm tích giàu đất hiếm được thu hồi thành công ở độ sâu như vậy, mở ra khả năng tiếp cận một nguồn tài nguyên từng được coi là ngoài tầm với về mặt công nghệ. Tuy nhiên, con đường từ thử nghiệm đến khai thác thương mại vẫn còn nhiều thách thức.

Ông Masanao Ozaki - Phó Chánh văn phòng Nội các Nhật Bản nêu ý kiến: "Để tiến tới công nghiệp hóa hoạt động khai thác trầm tích giàu đất hiếm, cần chứng minh được toàn bộ quy trình từ khai thác, tách chiết đến tinh chế, đồng thời xác minh tính khả thi về mặt kinh tế dựa trên kết quả các thử nghiệm đang tiến hành. Tuy nhiên, việc thu hồi được trầm tích chứa các nguyên tố đất hiếm là một thành tựu có ý nghĩa quan trọng đối với an ninh kinh tế và chiến lược phát triển đại dương của Nhật Bản".

Ở góc độ chiến lược, giới hoạch định chính sách Nhật Bản coi biển sâu là một không gian phát triển mới, gắn với mục tiêu tự chủ công nghệ và đảm bảo nguồn cung tài nguyên trong dài hạn.

Ông Shoichi Ishii - Giám đốc Dự án quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới Nhật Bản nhận định: "Việc xây dựng năng lực sản xuất đất hiếm trong nước có thể trở thành một lựa chọn tiềm năng nhằm đa dạng hóa nguồn cung và giảm sự phụ thuộc vào nước ngoài".

Ông Takahide Kiuchi - Chuyên gia kinh tế, Viện Nghiên cứu Nomura, Nhật Bản cho biết: "Nếu có thể khai thác được các nguyên tố đất hiếm quan trọng, đặc biệt là các nguyên tố đất hiếm nặng tại Minamitorishima, Nhật Bản có thể xuất khẩu đất hiếm sang các nước khác. Điều đó sẽ mang lại cho Nhật Bản một vị thế chiến lược rất quan trọng".

Tàu nghiên cứu Chikyu dự kiến trở về cảng vào giữa tháng này, mang theo những mẫu trầm tích quý giá cùng các dữ liệu then chốt. Những kết quả này được kỳ vọng sẽ giúp Nhật Bản tiến gần hơn tới mục tiêu tự chủ công nghệ, củng cố an ninh kinh tế và nâng cao vị thế chiến lược trong một thế giới ngày càng phân mảnh.

Từ các sáng kiến chính sách, phản ứng thị trường cho tới những nỗ lực tìm kiếm nguồn cung mới, cuộc đua khoáng sản chiến lược đang cho thấy mức độ cạnh tranh ngày càng quyết liệt, phản ánh vai trò trung tâm của các vật liệu then chốt này trong kinh tế và an ninh toàn cầu. Cuộc cạnh tranh này sẽ dần định hình lại cách các nền kinh tế lớn hoạch định chiến lược trong những năm tới.