Chủ động trước thiên tai, an toàn từ cộng đồng

Sáng 16/5, tại Trường THCS Chu Văn An, tỉnh Thái Nguyên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND tỉnh Thái Nguyên, Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc tại Việt Nam và Đại sứ quán Australia tại Việt Nam tổ chức Lễ mít tinh phát động Tuần lễ Quốc gia về phòng, chống thiên tai năm 2026.

Với chủ đề "Cộng đồng chung tay phòng, chống thiên tai", sự kiện năm nay đặt trọng tâm vào nâng cao nhận thức, thúc đẩy hành động của toàn xã hội trong phòng ngừa, ứng phó và giảm nhẹ rủi ro thiên tai. Thông điệp ấy càng trở nên cấp thiết khi thiên tai ngày càng cực đoan, bất thường và khó dự báo hơn.

Từ ứng phó bị động đến chủ động quản lý rủi ro

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết, năm 2025, thiên tai đã khiến 484 người chết, mất tích, gây thiệt hại kinh tế hơn 104.000 tỷ đồng. Cả nước ghi nhận 21 cơn bão và áp thấp nhiệt đới - mức cao nhất từ trước đến nay - cùng nhiều đợt lũ lớn vượt mức lịch sử trên các hệ thống sông.

Những con số ấy không chỉ cho thấy mức độ khốc liệt của thiên tai, mà còn đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận. Theo Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp, Việt Nam không thể chỉ tìm cách "chống" lại sự tàn phá của thiên tai, mà cần "chủ động quản lý rủi ro và sống an toàn với thiên tai".

Thái Nguyên được chọn tổ chức lễ phát động năm nay không chỉ bởi đây là địa bàn từng chịu tác động nặng nề của thiên tai, mà còn bởi những nỗ lực trong ứng phó và phục hồi sau các đợt lũ lớn trên lưu vực sông Cầu. Công tác sơ tán, cứu trợ, khắc phục hậu quả được triển khai quyết liệt, kịp thời, góp phần giảm thiểu thiệt hại và sớm ổn định đời sống nhân dân.

Trong hai năm 2024 và 2025, Thái Nguyên liên tiếp chịu ảnh hưởng của các đợt thiên tai lịch sử. Từ thực tiễn đó, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Thái Nguyên Nguyễn Thị Loan nhấn mạnh, phòng, chống thiên tai hiệu quả phải bắt đầu từ cộng đồng; sức mạnh ứng phó tốt nhất là sức mạnh của toàn dân.

Đó cũng là tinh thần xuyên suốt của Tuần lễ Quốc gia năm nay. Khi thiên tai không còn diễn biến theo những quy luật quen thuộc, mỗi địa phương không thể chỉ chờ phản ứng sau sự cố. Năng lực chống chịu phải được chuẩn bị từ sớm, bằng hệ thống cảnh báo, kế hoạch ứng phó, kỹ năng cộng đồng và sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, lực lượng chức năng, tổ chức xã hội và người dân.

Nhìn lại hành trình phục hồi sau thiên tai năm 2025, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp nhắc tới "Chiến dịch Quang Trung" - chiến dịch xây dựng, sửa chữa và bàn giao hơn 36.000 ngôi nhà chỉ trong 45 ngày. Kết quả ấy cho thấy, khi cả hệ thống chính trị, lực lượng vũ trang, doanh nghiệp, tổ chức quốc tế và nhân dân cùng vào cuộc, những tổn thất nặng nề có thể được khắc phục nhanh hơn.

Sự đồng hành đó cần tiếp tục được mở rộng ngay từ giai đoạn phòng ngừa. Bởi khi thiên tai đã xảy ra, mọi biện pháp ứng cứu đều phải chạy đua với thời gian. Nếu cộng đồng được trang bị kiến thức, kỹ năng và phương án từ trước, thiệt hại có thể được hạn chế ngay từ đầu.

Gieo kỹ năng từ học đường, xây nền an toàn lâu dài

Một trong những nội dung nổi bật tại lễ phát động năm nay là sự tham gia đông đảo của học sinh, giáo viên cùng nhiều hoạt động truyền thông về phòng, chống thiên tai và biến đổi khí hậu. Trong khuôn khổ chương trình, Ban Tổ chức trao giải Cuộc thi "Đại sứ học đường: Chủ động trước thiên tai, bền vững tương lai", giao lưu với học sinh tiểu học đạt giải sáng tác tranh, tổ chức vẽ tranh tường, Rung chuông vàng và các hoạt động trải nghiệm.

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp bày tỏ ấn tượng với những bức tranh, những phần trả lời của học sinh trong các cuộc thi. Theo ông, các em không chỉ là học sinh, mà còn là những "đại sứ học đường về phòng, chống thiên tai", có thể mang kiến thức từ lớp học về gia đình, lan tỏa kỹ năng đến cộng đồng.

Cách tiếp cận này cho thấy, phòng, chống thiên tai không thể chỉ dừng ở mệnh lệnh hành chính hay những tài liệu tuyên truyền một chiều. Kiến thức cần được chuyển hóa thành phản xạ ứng phó, thành hành vi thường ngày, bắt đầu từ lứa tuổi nhỏ. Khi học sinh hiểu cần làm gì trước mưa lũ, sạt lở, dông lốc; khi các em biết nhận diện nguy cơ và chia sẻ lại với người thân, cộng đồng sẽ có thêm một lớp bảo vệ từ gốc.

Bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, cho rằng thanh niên không chỉ là đối tượng thụ hưởng từ các nỗ lực tăng cường khả năng chống chịu, mà còn là lực lượng tiên phong thúc đẩy thay đổi. Những ý tưởng sáng tạo, tinh thần chủ động và hành động thiết thực của thế hệ trẻ đang góp phần xây dựng một Việt Nam an toàn hơn trước thiên tai.

Từ góc nhìn của UNDP, những tác động nặng nề nhất của thiên tai thường rơi vào các nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em, phụ nữ, người cao tuổi, đồng bào dân tộc thiểu số và các hộ có thu nhập thấp. Vì vậy, nâng cao khả năng chống chịu không thể chỉ dừng ở đầu tư hạ tầng, mà phải hướng tới từng nhóm dân cư, từng địa bàn và từng cộng đồng cụ thể.

Hình ảnh "bó đũa" được bà Ramla Khalidi nhắc tới tại sự kiện là một thông điệp giản dị nhưng dễ lan tỏa. Một cá nhân đơn lẻ có thể dễ bị tổn thương trước thiên tai và biến đổi khí hậu. Nhưng khi cộng đồng biết chia sẻ tri thức, hành động theo cảnh báo sớm và hỗ trợ lẫn nhau, sức chống chịu sẽ lớn hơn rất nhiều.

Lễ phát động Tuần lễ Quốc gia Phòng, chống thiên tai năm 2026 vì thế không chỉ là một hoạt động hưởng ứng thường niên. Đây còn là lời nhắc nhớ rõ ràng rằng phòng, chống thiên tai phải trở thành trách nhiệm thường trực của cả xã hội. Từ chính quyền đến từng hộ dân, từ trường học đến khu dân cư, từ nhận thức đến hành động, mỗi mắt xích đều có vai trò trong xây dựng cộng đồng an toàn hơn.

Thiên tai có thể ngày càng cực đoan hơn. Nhưng mức độ tổn thương của xã hội không phải là điều bất biến. Khi cộng đồng được chuẩn bị tốt hơn, khi kỹ năng được gieo từ sớm, khi mỗi người dân chủ động hơn trước rủi ro, an toàn sẽ không chỉ là mục tiêu sau thiên tai, mà trở thành năng lực tự bảo vệ ngay từ trước khi thiên tai xảy ra.