Theo đánh giá của các chuyên gia kinh tế, Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý, đó là tiềm năng năng lượng tái tạo thuộc nhóm đầu khu vực, cam kết chính trị ở mức cao nhất, nhưng dòng vốn thực tế chảy vào hạ tầng xanh lại đang có dấu hiệu chậm lại. Khi các cơ chế ưu đãi cũ như giá FIT không còn, thị trường đang rơi vào một "khoảng trống" chính sách, nơi mà cả nhà đầu tư lẫn các định chế tài chính đều đang thận trọng quan sát từng bước đi của khung pháp lý mới.
Những "điểm nghẽn" trong lộ trình 100 tỷ USD
Từ thực tế cho thấy, việc triển khai tài chính xanh tại Việt Nam hiện đang đối mặt với một số rào cản nội tại. Trao đổi về vấn đề này, bà Trần Thị Quỳnh Nga, Phó Vụ trưởng Vụ Tài chính - Kinh tế ngành (Bộ Tài chính) nhận định, lộ trình hiện thực hóa nguồn vốn đang gặp phải 3 nhóm rào cản mang tính hệ thống, trong đó rào cản về pháp lý và thể chế là "nút thắt" đầu tiên.
Dù khung pháp lý đã có những bước tiến quan trọng với Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg chính thức ban hành Danh mục phân loại xanh, nhưng bà Nga thẳng thắn cho rằng khung pháp lý vẫn chưa hoàn toàn đồng bộ. "Việc xác nhận dự án xanh, kinh tế tuần hoàn và áp dụng tiêu chuẩn ESG hiện vẫn là những mắt xích kỹ thuật còn thiếu để thực thi hiệu quả các ưu đãi, tiêu biểu như nghị định về hỗ trợ 2% lãi suất sắp ban hành", bà Nga chia sẻ. Nếu thiếu các hướng dẫn chi tiết này, nguồn lực hỗ trợ rất dễ rơi vào tình trạng "đúng chính sách nhưng sai đối tượng".
Việc xác nhận dự án xanh, kinh tế tuần hoàn và áp dụng tiêu chuẩn ESG hiện vẫn là những mắt xích kỹ thuật còn thiếu để thực thi hiệu quả các ưu đãi.
Rào cản thứ hai, cũng là nỗi lo lớn nhất của các nhà đầu tư, chính là rủi ro thị trường và rủi ro tài chính. Với nhu cầu vốn cho Quy hoạch Điện VIII giai đoạn 2026 - 2030 lên tới hơn 100 tỷ USD, áp lực huy động từ khu vực tư nhân là cực kỳ lớn. Tuy nhiên, khi cơ chế giá FIT hết hạn, các cơ chế thay thế vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, nhà đầu tư đang thiếu một "điểm tựa" về doanh thu để tính toán hiệu quả dự án.
Hơn nữa, bà Nga cũng chỉ ra một thực tế ít được nhắc tới, đó là sự hạn chế về hạ tầng kỹ thuật của hệ thống lưới điện. Việc lưới điện chưa đáp ứng kịp tốc độ phát triển của năng lượng tái tạo đã tạo ra rủi ro vận hành trực tiếp cho dự án, từ đó làm suy giảm khả năng tiếp cận vốn vay của doanh nghiệp. Khi rủi ro vận hành không thể dự báo, các ngân hàng thương mại sẽ rất khó khăn trong việc giải ngân.
Phân tích sâu hơn về áp lực tài chính, PGS.TS. Phạm Thế Anh, Trưởng khoa Kinh tế học (Đại học Kinh tế Quốc dân) cho rằng, thách thức lớn nhất hiện nay là chi phí vốn. Các dự án xanh, đặc biệt là điện gió ngoài khơi hay hydro xanh, thường có chi phí đầu tư ban đầu rất lớn và thời gian hoàn vốn dài. "Chúng ta không thể kỳ vọng doanh nghiệp tự bơi trong biển rủi ro. Việt Nam cần áp dụng mạnh mẽ mô hình tài chính hỗn hợp, nơi các nguồn vốn ưu đãi từ chính phủ hoặc quốc tế đóng vai trò là 'lớp đệm' giảm rủi ro đầu tiên", ông Thế Anh phân tích. Đây cũng chính là định hướng mà bà Nga kỳ vọng dự án SHIFT sẽ hỗ trợ, nghiên cứu các cơ chế bảo lãnh rủi ro để ngân hàng tự tin giải ngân, tạo đòn bẩy lớn cho khu vực tư nhân.
Việc lưới điện chưa đáp ứng kịp tốc độ phát triển của năng lượng tái tạo đã tạo ra rủi ro vận hành trực tiếp cho dự án, từ đó làm suy giảm khả năng tiếp cận vốn vay của doanh nghiệp.
Đồng quan điểm, GS.TS. Trần Thọ Đạt, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia cũng nhấn mạnh vào tầm quan trọng của thị trường carbon. Ông cho rằng, việc thí điểm sàn giao dịch carbon trong nước - một trong những mục tiêu trọng tâm mà Bộ Tài chính đang thúc đẩy sẽ tạo ra một "loại tài sản mới" cho doanh nghiệp. "Khi giá carbon được định hình rõ ràng, nó sẽ tạo ra áp lực tài chính buộc các doanh nghiệp phát thải cao phải chuyển đổi, đồng thời tạo ra nguồn thu mới để tái đầu tư vào công nghệ xanh", ông Đạt nhấn mạnh.
Kiến tạo hệ sinh thái: "Xanh" hóa từ tư duy đến dòng tiền
Để giải quyết triệt để bài toán chuyển dịch năng lượng, không chỉ cần vốn mà cần một hệ sinh thái đồng bộ. Theo bà Nga, dự án SHIFT sẽ tập trung vào việc nâng cao năng lực cho các định chế tài chính để họ có thể tự đánh giá rủi ro môi trường - xã hội theo chuẩn quốc tế. Khi các ngân hàng thương mại chuẩn hóa được quy trình thẩm định ESG và áp dụng vào xếp hạng tín dụng nội bộ, dòng vốn xanh sẽ tự động chảy vào những dự án thực chất.
Bà Nga cũng kỳ vọng dự án này sẽ tạo ra môi trường thuận lợi hơn cho doanh nghiệp tiếp cận các công nghệ năng lượng mới như lưu trữ năng lượng và hydro xanh. Đây là những lĩnh vực đòi hỏi vốn lớn và rủi ro công nghệ cao, nên rất cần sự kết nối chặt chẽ giữa chính sách xanh, vốn xanh và công nghệ xanh.
Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để không chỉ đạt được mục tiêu Net Zero mà còn trở thành một nền kinh tế xanh năng động, hấp dẫn dòng vốn toàn cầu.
Sự hợp tác công - tư (PPP) trong giai đoạn tới cần được nâng cấp. Không chỉ dừng lại ở việc nhà nước ban hành chính sách, mà cần có các kênh kết nối thường xuyên giữa Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước với cộng đồng doanh nghiệp để chia sẻ khó khăn thực tế về chi phí vốn. Khi có cơ chế khuyến khích rõ ràng và minh bạch, doanh nghiệp sẽ tự tin hơn trong việc đổi mới sáng tạo và chuyển đổi mô hình kinh doanh carbon thấp.
Năm 2026 sẽ là cột mốc quan trọng khi Nghị quyết số 253/2025/QH15 có hiệu lực. Đây được kỳ vọng là "cú hích" pháp lý giúp tháo gỡ cơ bản những vướng mắc liên quan đến năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, để 100 tỷ USD thực sự chảy vào nền kinh tế, Việt Nam cần một sự quyết liệt hơn nữa trong việc đồng bộ hóa khung pháp lý và thực thi các công cụ tài chính mới.
Chuyển dịch đầu tư xanh không chỉ là một dự án, đó là cuộc đua về năng lực tài chính và trình độ quản trị quốc gia. Với sự hỗ trợ của các dự án như SHIFT và sự chuyển mình của hệ thống chính sách, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để không chỉ đạt được mục tiêu Net Zero mà còn trở thành một nền kinh tế xanh năng động, hấp dẫn dòng vốn toàn cầu. Khơi thông dòng vốn xanh chính là khơi thông tương lai của nền kinh tế Việt Nam./.
Bình luận (0)