Gen Z thay đổi hành vi online, "ẩn mình" hơn trên mạng xã hội

Sự thay đổi trong hành vi "online" của giới trẻ

"Ngày trước, mình đăng mọi thứ lên mạng, giờ thì phải suy nghĩ rất kỹ" – Trần Thùy Trang (28 tuổi, Hà Nội). Câu nói tưởng như bâng quơ ấy lại phản ánh tâm lý chung của hàng triệu người trẻ hiện nay. Nếu mười năm trước, mạng xã hội là nơi họ thoải mái bộc lộ bản thân, thì nay, mỗi nút "đăng" lại đi kèm một suy tính: Ai sẽ thấy? Có bị hiểu sai không? Dữ liệu này sẽ đi đâu?

Không gian mạng không còn chỉ là sợi dây kết nối bạn bè, mà đã trở thành một cỗ máy khổng lồ thu thập thông tin cá nhân. Từ vị trí, thói quen tiêu dùng đến khuôn mặt, giọng nói – mọi thứ đều có thể bị biến thành "dữ liệu". Khi giá trị thương mại của dữ liệu cá nhân ngày càng cao, "riêng tư" bỗng trở thành tài sản, thậm chí là vũ khí.

Với 8 năm kinh nghiệm hỗ trợ tâm lý cho người trẻ Việt, ThS. Lê Trần Vân Anh – chuyên viên tâm lý học đường đã chỉ ra một vài nguyên nhân cốt lõi dẫn tới hành vi ẩn mình trên mạng xã hội của giới trẻ ngày nay:

Thứ nhất, giới trẻ lo lắng những sai lầm của mình sẽ bị lưu giữ mãi mãi. Theo nghiên cứu của Pew Research Center, giới trẻ ngày nay nhận thức rất rõ rằng internet sẽ lưu giữ lại tất cả mọi thứ. Giả dụ. một bài đăng bốc đồng ở tuổi 17 có thể trở thành rào cản nghề nghiệp ở tuổi 27. Do đó, họ chọn ẩn mình hoặc sử dụng tài khoản ảo để bảo vệ chính mình trong tương lai.

Thứ hai, họ mong muốn có được sự tự do một cách "an toàn", tránh sự giám sát. Chuyên gia từ McKinsey & Company nhận định rằng giới trẻ có xu hướng "trốn" sau các tài khoản ẩn danh hoặc nhóm kín để tự do biểu đạt mà không bị phán xét, kiểm soát bởi phụ huynh, giáo viên, sếp, nhà tuyển dụng,... Ngoài ra, áp lực phải xây dựng một hình ảnh hoàn hảo, một "profile" đẹp đẽ trên mạng gây ra áp lực tâm lý lớn. Việc ẩn mình là một cách người trẻ phòng vệ để họ cảm thấy an toàn về mặt tinh thần khi tham gia mạng xã hội.

Thứ ba, phòng chống bạo lực mạng. Theo báo cáo của tổ chức Plan International, việc ẩn danh hoặc hạn chế thông tin công khai là cách giới trẻ tự thiết lập "hàng rào bảo vệ" trước các hành vi tấn công mạng và quấy rối trực tuyến đang diễn ra ngày càng nhiều và phức tạp.

Những nghịch lý của "sống an toàn trên mạng"

Giới trẻ dường như không "thoát mạng", họ chỉ đang học cách kiểm soát sự hiện diện của mình. Nhiều bạn trẻ tạo hai tài khoản song song: một để công khai cho học tập, làm việc, một để riêng tư, chia sẻ cuộc sống thật với bạn thân. Trên Instagram, họ gọi đó là "finsta" (fake Instagram) – nơi được là chính mình mà không sợ bị phán xét.

ThS. Lê Trần Vân Anh phân tích: "Những đặc điểm tâm lý phổ biến gắn liền với hành vi "ẩn mình" có thể kể tới như: Tâm lý hoài nghi: Giới trẻ bây giờ không còn quá tin tưởng vào tính bảo mật của các nền tảng lớn. Tâm lý này dẫn đến hành vi "ẩn mình", sử dụng nhiều hơn các ứng dụng nhắn tin mã hóa đầu cuối hoặc tìm đến các cộng đồng nhỏ để tìm kiếm cảm giác an toàn; Nghịch lý về quyền riêng tư (Privacy Paradox): Giới trẻ lo lắng về việc bảo vệ dữ liệu cá nhân nhưng vẫn có nhiều người trẻ sẵn sàng cấp quyền truy cập vị trí hoặc thông tin cá nhân để đổi lấy sự tiện lợi của một ứng dụng giải trí hoặc ưu đãi giảm giá nào đó."

Một mặt, họ muốn được an toàn, nhưng mặt khác, họ sợ bị bỏ lại phía sau trong dòng chảy mạng xã hội. "Nếu không có mặt trên đó, nhiều khi mình cảm thấy bản thân gần như biến mất," – Nguyễn Trọng Nghĩa, sinh viên tại Hà Nội chia sẻ.

Đó là hiệu ứng mạng (network effect) – càng nhiều người dùng, nền tảng càng trở nên khó rời bỏ. Hơn nữa, hầu hết mạng xã hội hiện nay vận hành theo "kinh tế chú ý": càng ở lại lâu, càng bộc lộ hành vi, dữ liệu càng giá trị. Ngay cả khi người dùng ý thức được rủi ro, họ vẫn bị cuốn vào cơ chế thưởng – phạt ẩn trong thuật toán: thông báo, lượt thích, tương tác.

Theo PGS.TS Phạm Thị Thanh Tịnh – Học viện Báo chí và Tuyên truyền đánh giá: "Trong vài năm trở lại đây, năng lực truyền thông số của giới trẻ Việt Nam phát triển rất nhanh. Tuy nhiên, nếu đánh giá sâu hơn về "năng lực truyền thông" – bao gồm phân tích thông tin, xây dựng thông điệp, tư duy phản biện và đạo đức số thì họ đang là người "sử dụng" hơn là người "quản trị". Thực tế, một bộ phận người trẻ giỏi thao tác nhưng thiếu nền tảng kỹ năng chuyên môn; dễ bị cuốn theo nội dung trào lưu mà thiếu kiểm chứng; hoặc bị ảnh hưởng bởi thuật toán đề xuất dẫn đến sự phụ thuộc và bị tác động vào thông tin "mặc nhiên nhận được". Điều này cho thấy năng lực truyền thông số của giới trẻ hiện nay mạnh về hình thức, tốc độ và sáng tạo, nhưng vẫn còn sự thiếu hụt về chiều sâu, sự chuẩn xác và tính trách nhiệm."

Thêm vào đó là khoảng trống giáo dục. Các chương trình "an toàn số" ở trường học vẫn chủ yếu dừng ở mức khuyến cáo đạo đức: không tung tin sai, không nói xấu người khác – mà chưa hướng dẫn cụ thể cách thiết lập, kiểm tra, hoặc xóa dữ liệu cá nhân. Kết quả là, phần lớn thanh niên Việt Nam "biết sợ nhưng không biết làm sao để an toàn".

Theo kết quả của Nghiên cứu hành vi tiêu thụ tin tức trên mạng xã hội của thế hệ Z tại Việt Nam, ThS. Lê Đình Hải và ThS. Đỗ Thị Nụ (Trường Đại học Khoa học Thái Nguyên - Trường Đại học Đại Nam) đã đưa ra kết luận về một khía cạnh quan trọng khác trong mức độ tham gia vào tin tức đó là ý thức kiểm tra và theo dõi nguồn tin, một chỉ số gián tiếp phản ánh năng lực truyền thông và tư duy phản biện. Có 60,9% người thuộc thế hệ Z cho biết họ chủ động kiểm tra nguồn gốc tin tức, tuy nhiên vẫn còn 39,1% không làm điều này, cho thấy tồn tại một khoảng trống đáng kể về kỹ năng nhận diện thông tin đáng tin cậy.

Khi rò rỉ thông tin dữ liệu trở thành nỗi ám ảnh toàn cầu

Theo Báo cáo Tổng kết an ninh mạng Việt Nam 2024 của NCS, hàng trăm triệu bản ghi dữ liệu cá nhân và tổ chức trong nước đã bị rao bán công khai trên các diễn đàn ngầm. Các lĩnh vực chịu ảnh hưởng nặng nhất gồm mạng xã hội (192,2 triệu bản ghi), kinh doanh – bán lẻ (30 triệu), vận chuyển (15,6 triệu), y tế (12,1 triệu) và tài chính (10 triệu).

Bảng Tổng hợp thông tin, số lượng dữ liệu bị lộ lọt (Theo Báo cáo tình hình An ninh mạng Việt Nam của NCS 2024)

Hơn thế nữa, các trào lưu tạo ảnh bằng AI đang bùng nổ trên mạng xã hội, biến hàng nghìn bức ảnh trở nên lung linh ấy là nguy cơ rò rỉ dữ liệu sinh trắc học: Ảnh chân dung rõ mặt đang được chuyển lên các nền tảng, ứng dụng và máy chủ có nguồn gốc, chính sách lưu trữ không minh bạch. Nếu không có sự cảnh giác và quy định bảo vệ dữ liệu chặt chẽ, trào lưu vui vẻ này có thể mở đường cho deepfake, mạo danh, tống tiền và những hệ quả an ninh, xã hội khó lường.

Cũng theo phân tích của PGS.TS Phạm Thị Thanh Tịnh, rủi ro an toàn thông tin đối với người trẻ có thể diễn ra theo hai hướng: rủi ro kỹ thuật và rủi ro hành vi.

Về kỹ thuật, các hình thức tấn công mạng như lừa đảo trực tuyến, đánh cắp danh tính, rò rỉ dữ liệu cá nhân, sử dụng deepfake để giả mạo giọng nói – hình ảnh đang phát triển rất nhanh. Nhiều vụ việc diễn ra chỉ trong vài phút khi người dùng click vào đường link lạ hoặc tải ứng dụng không rõ nguồn gốc. Người trẻ là nhóm thường xuyên dùng dịch vụ online, thanh toán số và chia sẻ nhiều thông tin cá nhân, nên rủi ro càng lớn.

Về hành vi, rủi ro nằm ở sự chủ quan. Người trẻ dễ công khai thông tin nhạy cảm, thích chia sẻ đời sống riêng tư, dễ tin vào nội dung giật gân, hoặc tham gia vào các thử thách mạng không an toàn. Một số em còn thiếu khả năng nhận diện tin giả, hoặc không lường được hậu quả khi tham gia nội dung độc hại. Đáng lo hơn, nhiều vụ bắt nạt mạng, quấy rối trực tuyến, lộ clip cá nhân… đều bắt đầu từ sự sơ hở thông tin. Điều này cho thấy an toàn thông tin không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là vấn đề văn hóa ứng xử và năng lực tự bảo vệ trong môi trường số.

Các chuyên gia truyền thông dự đoán, trong vòng 5 năm tới, "kỹ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân" sẽ trở thành một phần bắt buộc trong chương trình giáo dục công dân số. Trẻ em sẽ được học cách tạo mật khẩu mạnh, quản lý dấu vết số, và hiểu rằng việc từ chối chia sẻ dữ liệu không phải là "ích kỷ", mà là quyền chính đáng.

PGS.TS Phạm Thị Thanh Tịnh đưa ra ba nhóm khuyến cáo chính:

Thứ nhất, phải coi "an toàn số" là một kỹ năng sống bắt buộc như kỹ năng giao tiếp, kỹ năng tự học. Gia đình, nhà trường và các tổ chức, câu lạc bộ cần đưa nội dung này vào giáo dục thường xuyên như cách đặt mật khẩu an toàn, nhận diện tin giả, quản lý quyền riêng tư, ứng xử lịch sự trên mạng, và biết cách báo cáo – chặn nội dung xấu. Kỹ năng này phải được thực hiện thường xuyên, liên tục từ khi mới bắt đầu tham gia môi trường số chứ không đợi đến khi gặp rủi ro mới học.

Thứ hai, người trẻ cần chú ý khả năng tự bảo vệ thông tin cá nhân. Điều này bao gồm thói quen cài đặt xác thực hai lớp, hạn chế chia sẻ dữ liệu nhạy cảm, không công khai số điện thoại/địa chỉ, và tuyệt đối không bấm vào link lạ. Cùng với đó là kỹ năng đánh giá nguồn tin: kiểm tra nhiều nguồn, sử dụng công cụ xác thực hình ảnh/giọng nói, và không lan truyền thông tin chưa được kiểm chứng.

Thứ ba, là sự hỗ trợ đồng bộ của các cơ quan ban ngành. Doanh nghiệp công nghệ phải tăng cường công cụ cảnh báo rủi ro, nền tảng mạng xã hội cần đẩy mạnh cơ chế bảo vệ trẻ em và kiểm soát nội dung độc hại. Nhà nước cần phổ cập chương trình giáo dục số trong trường học và cấp chứng chỉ kỹ năng số cơ bản cho học sinh – sinh viên.

Khoảng trống kỹ năng an toàn số hiện nay không chỉ là vấn đề của giới trẻ, mà là thách thức chung của toàn xã hội. Nhưng nếu có sự vào cuộc đồng bộ của gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và chính những người trẻ, chúng ta hoàn toàn có thể xây dựng một thế hệ công dân số vừa sáng tạo, tự tin, vừa an toàn và trách nhiệm.

Có thể nói, mạng xã hội đang trở thành môi trường chủ đạo cho việc tiêu thụ tin tức nhưng cũng là nơi tiềm ẩn nhiều thông tin sai lệch, chưa được kiểm chứng và tiềm ẩn nhiều rủi ro an toàn dữ liệu, cần có những hướng dẫn cụ thể về cách tiếp cận thông tin một cách có trách nhiệm và mang tính phản biện.

Song hành với đó, các công ty công nghệ và đơn vị chủ quản các nền tảng mạng xã hội cần phải minh bạch hơn và đấu tranh mạnh mẽ để bảo vệ quyền lợi quyền dùng. Nếu không, người dùng trẻ – những người ngày càng tỉnh táo – sẽ rời bỏ hoặc ẩn mình sâu hơn, khiến không gian số mất đi sự cởi mở và kết nối vốn có.

Một xã hội số văn minh là nơi cá nhân được tôn trọng cả khi nói ra lẫn khi im lặng. Giới trẻ hôm nay, bằng sự thận trọng của mình, đang dạy lại thế giới cách hiểu đúng về tự do: Tự do không chỉ là quyền chia sẻ, mà còn là quyền được giữ lại điều riêng tư.