Hoàn thiện mô hình sàn giao dịch carbon

Hoàn thiện mô hình sàn giao dịch carbon

Theo ngân hàng thế giới, hiện có khoảng 28% lượng khí thải toàn cầu được định giá carbon và con số này đang tăng dần qua các năm, đặc biệt tăng mạnh từ năm 2020. Giá cả cũng rất đa dạng, từ dưới 1 USD cho 1 tấn CO2 tương đương, cho tới cao nhất có thể lên tới xấp xỉ 160 USD. Hiện đã có tổng cộng 80 quốc gia đã áp dụng cơ chế định giá carbon trên toàn cầu. Trong số đó, Việt Nam thuộc diện đang xây dựng và hình thành sàn giao dịch carbon, dự kiến ngay trong năm nay. Mô hình và cách thức vận hành cũng đã dần rõ nét hơn.

Cũng giống như trên thị trường chứng khoán – nơi các nhà đầu tư giao dịch mua bán các cổ phiếu cụ thể thông qua ứng dụng điện thoại, thị trường carbon cũng sẽ vận hành một cách tương tự. Thậm chí có thể thông qua chính các công ty chứng khoán. Nhưng thay vì các mã cổ phiếu, các doanh nghiệp sẽ giao dịch mua bán các tín chỉ carbon, biến việc giảm phát thải của doanh nghiệp trở thành một tài sản có thể mua bán trên thị trường.

Trên sàn giao dịch carbon có hai món hàng: hạn ngạch và tín chỉ. Hạn ngạch là "trần phát thải" Nhà nước cấp cho doanh nghiệp - vượt trần phải mua lại từ đơn vị dư hạn ngạch. Còn tín chỉ carbon là "giấy chứng nhận quyền phát thải", hình thành từ các cơ chế theo Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu, trong khi cơ chế trong nước vẫn đang hoàn thiện.

Hiện đã có 110 doanh nghiệp đã được cấp hạn ngạch phát thải, với gần một nửa là các cơ sở xi măng, 34 cơ sở nhiệt điện, và 25 cơ sở sắt thép.

Ông Phạm Nam Hưng - Chuyên viên phòng Thị trường carbon, Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết: "Khi phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính là phân bổ cho hoạt động phát thải trực tiếp. Điều đó Bộ Xây dựng với ngành xi măng và Bộ Công thương với ngành sắt thép và nhiệt điện đang cụ thể hoá, chi tiết hơn nữa hệ số phát thải".

Các loại hàng hoá này được ghi nhận thông qua hệ thống đăng ký quốc gia của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Trong khi đó, hoạt động giao dịch được vận hành, kiểm tra bởi Bộ Tài chính và Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước, thông qua các Sở giao dịch và Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam.

Bà Vũ Thị Châu Quỳnh - Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Tài chính chia sẻ: "Các doanh nghiệp cần xây dựng nguồn nhân lực nội bộ về carbon, ví dụ như cán bộ am hiểu về carbon và cách hạch toán carbon, bởi vì bây giờ nó là một loại tài sản và có thể giao dịch trên sàn".

Dự kiến sàn giao dịch carbon sẽ thí điểm từ năm nay tới hết năm 2028, trước khi đưa vào vận hành chính thức từ năm 2029.

Trong giai đoạn thí điểm, Việt Nam sẽ tiếp tục hoàn thiện hạ tầng cho thị trường carbon. Song song với đó là hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao năng lực quản lý của cơ quan chức năng. Kinh nghiệm quốc tế tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong hình thành một không gian tài chính hoàn toàn mới như sàn giao dịch carbon.

Bà Ivy Yuwei Yin - Chuyên gia Phân tích Cấp cao, S&P Global Energy nêu ý kiến: "Việt Nam đang tiến nhanh hơn nhiều nước trong khu vực trong xây dựng thị trường carbon, kể cả vận hành cũng đã giao cụ thể cho Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội. Các nước lân cận cũng đang phát triển mô hình tương tự do cùng điều kiện khí hậu, mở ra cơ hội hợp tác và chia sẻ kinh nghiệm".

Ông Win Sim Tan - Đại diện khu vực châu Á - Thái Bình Dương, Verra đưa ra ý kiến: "Nên có sự phân định rõ giữa vai trò của thị trường carbon trong nước và quốc tế, từ đó xác định ai sẽ tham gia sân chơi trong nước và ai sẽ tham gia sân chơi quốc tế. Bởi không nên dồn hết trách nhiệm chi trả chi phí khử carbon cho các tổ chức trong nước".

Nâng cao nhận thức doanh nghiệp cho sàn giao dịch carbon

Với các tổ chức trong nước, qua ghi nhận, hầu hết đều ủng hộ sân chơi tài chính carbon, bởi đó không chỉ là sự tuân thủ, mà còn là công cụ giúp doanh nghiệp đạt được các mục tiêu giảm phát thải, đặc biệt là với các doanh nghiệp xuất khẩu phải đáp ứng các tiêu chí từ các thị trường khắt khe như EU. Thế nhưng, cơ hội đó còn đòi hỏi nhận thức của doanh nghiệp để có tầm nhìn chiến lược và những nỗ lực bài bản, từ khâu kiểm kê, giảm phát thải, cho tới tham gia vào sàn giao dịch carbon.

Một số doanh nghiệp dầu khí Việt Nam đã có sự chuẩn bị nghiên cứu trong thời gian dài về công nghệ giảm phát thải, dự kiến áp dụng ngay trong những năm tới. Khi đó, thị trường carbon không chỉ là công cụ giảm phát thải, mà còn đang mở ra cơ hội lợi nhuận cho doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Văn Thắng - Phó Giám đốc Công ty Dầu khí Sông Hồng cho biết: "Chúng ta khai thác một thùng dầu là 100 USD, khi chôn lấp ngược lại 1 tấn CO2 cũng được 100 USD. Đó là lợi nhuận cho các doanh nghiệp, tận dụng được cơ sở hạ tầng của ngành nghề. Rất lớn so với chúng ta trồng rừng, trồng cây, hay các biện pháp khác. Đó là hướng đi của ngành công nghiệp và năng lượng của Việt Nam".

Ông Lê Quốc Hưng - Phó ban Kỹ thuật an toàn, Tổng Công ty Phân bón và Hóa chất dầu khí nhận định: "Đầu tư các hệ thống để giảm phát thải khí nhà kính, đồng thời cũng tạo ra tín chỉ carbon để tham gia giao dịch, vừa thực hiện mục tiêu Chính phủ vừa góp phần mang lại lợi nhuận cho Tổng công ty".

Mong muốn là có, nhưng đây còn là một bài toán tài chính hoàn toàn mới, đòi hỏi nhận thức và sự chuẩn bị bài bản của doanh nghiệp, ngay từ khâu kiểm kê.

Bà Bùi Thị Nha Trang - Quản lý bộ phận Chứng nhận bền vững, Control Union cho biết: "Rất nhiều đơn vị tại Việt Nam muốn làm, ví dụ muốn làm kiểm kê phát thải sản phẩm để đưa vào chuỗi cung ứng quốc tế. Tuy nhiên, có những hạn chế, có những thông tin như hệ số phát thải, dữ liệu hoạt động của đơn vị trong giai đoạn lịch sử trước đó chưa rõ ràng, chưa đầy đủ".

PGS. TS. Lương Đức Long - Tổng Thư ký Hiệp hội Xi măng Việt Nam chia sẻ: "Nhiều doanh nghiệp cứ ký hợp đồng thuê tư vấn tính toán ra MRV về báo cáo. Nếu như vậy, họ sẽ không nhận thức được rằng họ phải trực tiếp tính toán để biết chỗ nào cao, chỗ nào thấp và làm thế nào".

TS. Nguyễn Phương Nam - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp xanh TP. Hồ Chí Minh nêu ý kiến: "Chi phí ra hàng hoá đó, với thời gian lâu như hai năm mới hoàn tất được hệ thống MRV, kiểm đếm, thủ tục về mặt pháp lý, đó là một chi phí lớn với doanh nghiệp. Chưa có một bộ phận chuyên trách của doanh nghiệp để làm quản lý carbon".

Thực tế, áp lực chuyển đổi đã hiện rõ ở các ngành phát thải lớn. Như ngành xi măng, ước tính thải khoảng 84 triệu tấn CO₂ tương đương trong năm ngoái, trong khi hạn ngạch được phân bổ dự kiến sẽ thấp hơn đáng kể so với mức này. Doanh nghiệp phải cắt giảm phát thải hoặc mua tín chỉ carbon - cũng có nghĩa là chi phí sẽ tăng nếu chậm đổi mới công nghệ.

Ở góc độ dài hạn, thị trường carbon không chỉ là gánh nặng về chi phí mà còn mở ra cơ hội kinh doanh mới. Tuy nhiên, điều này còn phụ thuộc vào năng lực và nhận thức của các thành viên thị trường carbon trong bước chạy đà thí điểm hai năm tới. Và xa hơn câu chuyện chi phí hay lợi nhuận, thị trường carbon chính là công cụ then chốt để Việt Nam tiến gần hơn tới cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 - khi mỗi tấn CO₂ đều được đo đếm, định giá và được chịu trách nhiệm.