Mỹ cảnh báo nguy cơ bệnh truyền nhiễm nguy hiểm đối với trẻ nhỏ trở lại

Căn bệnh từng cướp đi sinh mạng hàng nghìn trẻ em

Một vết sẹo kéo dài ở phần dưới cổ là ký ức mà bác sĩ Lara Johnson không bao giờ quên về hậu quả nghiêm trọng của một căn bệnh có thể phòng ngừa bằng vaccine. Khi mới 4 tuổi, bà Johnson mắc nhiễm khuẩn Haemophilus influenzae type b, thường được gọi là Hib - một loại vi khuẩn có thể gây bệnh tiến triển nhanh và đe dọa tính mạng. Vi khuẩn đã tấn công nắp thanh quản, bộ phận có chức năng che khí quản khi ăn để ngăn thức ăn lọt vào phổi, khiến đường thở của bà bị hẹp lại nghiêm trọng.

Theo lời kể của bác sĩ Johnson, khi đó bà bị sốt cao, có cảm giác nghẹn thở và gần như không thể nuốt. Các bác sĩ đã phải mở khí quản khẩn cấp để giúp bà duy trì hô hấp. Sau khi được điều trị bằng kháng sinh, bà hồi phục, nhưng vết sẹo còn lại là dấu tích suốt đời của một căn bệnh từng gieo rắc nỗi ám ảnh cho nhiều gia đình Mỹ.

Thời điểm đó là năm 1980 - trước khi vaccine Hib được đưa vào sử dụng đại trà khoảng 7 năm. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), trước khi vaccine Hib ra đời, mỗi năm tại Mỹ có khoảng 20.000 trẻ em - chủ yếu là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ - mắc các thể bệnh nặng do Hib. Trong số đó, nhiều trẻ bị tổn thương não vĩnh viễn và khoảng 1.000 trẻ tử vong mỗi năm.

Sau khi vaccine được triển khai rộng rãi, số ca nhiễm Hib giảm mạnh xuống dưới 50 ca mỗi năm. Chính vì vậy, nhiều bác sĩ được đào tạo trong khoảng 40 năm trở lại đây hầu như chưa từng trực tiếp điều trị một ca bệnh Hib nặng nào.

Tuy nhiên, xu hướng do dự hoặc từ chối tiêm chủng trong một bộ phận phụ huynh đang khiến giới y khoa lo ngại rằng căn bệnh này có thể quay trở lại. Theo số liệu mới nhất của CDC, tỷ lệ trẻ sơ sinh tại Mỹ được tiêm đầy đủ các mũi vaccine Hib đã giảm nhẹ từ 78,8% trong năm 2019 xuống còn 77,6% trong năm 2021.

Cảnh báo về "sự trở lại âm thầm"

Giới chuyên môn cho rằng Hib có thể là một trong những bệnh có nguy cơ quay trở lại tiếp theo, sau khi Mỹ ghi nhận sự bùng phát đáng chú ý của bệnh sởi trong thời gian gần đây.

Bác sĩ Leisha Nolen, nhà dịch tễ học của bang Utah, nhận định sự quay trở lại của sởi có thể chỉ là "khởi đầu" cho một chuỗi nguy cơ lớn hơn nếu tình trạng giảm bao phủ vaccine tiếp tục kéo dài. Theo bà, khi ngày càng nhiều trẻ em không được tiêm chủng đầy đủ, các bệnh truyền nhiễm từng bị khống chế, trong đó có Hib, có thể tái xuất hiện tại cộng đồng.

Dù CDC vẫn theo dõi các ca bệnh Hib, hệ thống báo cáo hiện nay thường có độ trễ nhất định, khác với các đợt dịch cấp tính như cúm hay sởi. Tuy nhiên, các cuộc trao đổi với bác sĩ nhi khoa tại nhiều bang cho thấy số ca bệnh nặng liên quan đến Hib đang có dấu hiệu tăng trở lại.

Tại Trung tâm Y khoa Đại học Vanderbilt ở bang Tennessee, một số bác sĩ gần đây đã điều trị 2 ca viêm màng não liên quan đến Hib - điều mà theo các chuyên gia tại đây, đã không xuất hiện trong nhiều năm.

Tại bang Florida, bác sĩ nhi khoa Eehab Kenawy cho biết vào tháng 12 năm ngoái, khoa hồi sức tích cực của một bệnh viện địa phương đã tiếp nhận 2 trẻ nhỏ mắc Hib đến từ bang khác. Một bệnh nhi 2 tuổi đã qua cơn nguy kịch, trong khi một trẻ mới 4 tháng tuổi không qua khỏi. Theo ông, cả 2 trường hợp đều chưa được tiêm vaccine.

Những diễn biến này đang buộc nhiều bác sĩ thay đổi cách tiếp cận trong thực hành lâm sàng. Nếu trước đây, khi gặp trẻ nhỏ bị sốt, viêm họng hoặc viêm đường hô hấp trên, các bác sĩ thường ưu tiên nghĩ đến những nguyên nhân phổ biến, thì nay họ phải cân nhắc lại cả những bệnh lý nặng từng rất hiếm gặp như Hib.

Theo bác sĩ Kenawy, điều này đồng nghĩa với việc bác sĩ có thể phải theo dõi sát hơn, nhập viện nhiều trường hợp hơn và đôi khi thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu để loại trừ nguy cơ bệnh nặng. Ông cho rằng đó là dấu hiệu cho thấy "thế giới y học đang thay đổi" theo chiều hướng đáng lo ngại.

Vì sao Hib từng khiến giới y khoa ám ảnh?

Mặc dù có tên gọi Haemophilus influenzae, loại vi khuẩn này không gây ra bệnh cúm mùa. Đây là vi khuẩn có thể cư trú trong mũi và họng của người khỏe mạnh mà không gây triệu chứng rõ rệt. Tuy nhiên, chủng type b (Hib) là loại nguy hiểm nhất trong nhóm này.

Hib có thể lây lan qua giọt bắn khi ho hoặc hắt hơi, kể cả từ người không có biểu hiện bệnh. Trong một số trường hợp, vi khuẩn chỉ gây các bệnh tương đối nhẹ như viêm tai. Nhưng khi xâm nhập sâu, Hib có thể gây nhiễm trùng nặng ở phổi, máu, khớp, nắp thanh quản và đặc biệt là não - tủy sống.

Biến chứng khiến các bác sĩ lo ngại nhất là viêm màng não do vi khuẩn, một thể bệnh có thể diễn tiến cực nhanh, để lại tổn thương thần kinh nặng nề hoặc gây tử vong.

Bác sĩ Paul Offit, chuyên gia nhi khoa và là Giám đốc Trung tâm Giáo dục Vaccine tại Bệnh viện Nhi Philadelphia, cho biết trong giai đoạn cuối thập niên 1970, ông từng phải chọc dò tủy sống cho 2-3 trẻ mỗi đêm để chẩn đoán viêm màng não do Hib. Khi đó, đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm màng não do vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi.

Theo CDC, trẻ em dưới 5 tuổi được khuyến cáo tiêm từ 3-4 mũi vaccine Hib tùy loại vaccine sử dụng. Các nghiên cứu cho thấy phác đồ đầy đủ có hiệu quả ít nhất 93% trong phòng ngừa bệnh. Tuy nhiên, Hib không phải là vaccine duy nhất có tỷ lệ bao phủ giảm. Một cuộc điều tra của NBC News phối hợp với Đại học Stanford công bố năm 2025 cho thấy tỷ lệ tiêm chủng ở trẻ em nhìn chung đã giảm tại ít nhất 77% số hạt và đơn vị hành chính ở Mỹ kể từ năm 2019.

Giới chuyên môn tại Mỹ cảnh báo rằng nếu không có các biện pháp tăng cường truyền thông, phục hồi niềm tin vào vaccine và nâng cao tỷ lệ bao phủ tiêm chủng, những căn bệnh từng lùi vào quá khứ như Hib hoàn toàn có thể quay trở lại như một mối đe dọa y tế công cộng nghiêm trọng trong những năm tới.