Tranh thủ những ánh nắng le lói mùa đông, bà Loan đưa những tấm khuôn làm giấy dó ra phơi trước khoảnh sân nhỏ của gia đình. Ảnh Ngọc Quân.
Kỳ công nghề làm giấy truyền thống
Làng Phong Phú (phường Vinh Lộc, tỉnh Nghệ An) nổi tiếng với nghề làm giấy dó được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Nhờ đôi bàn tay khéo léo, tỉ mỉ và bí quyết riêng của người thợ mà sản phẩm giấy nơi đây có độ bền, mềm mại thách thức với thời gian.
Tranh thủ những ngày nắng ráo cuối Đông, bà Nguyễn Thị Loan (66 tuổi) đưa những tấm khuôn làm giấy dó ra phơi trước khoảng sân nhỏ của gia đình. Đây là thành quả của vợ chồng bà sau những ngày miệt mài làm giấy với đủ công đoạn khác nhau.
Theo bà Loan, để làm ra giấy dó mất rất nhiều công đoạn và nguyên liệu, trong đó nguyên liệu chính là vỏ cây niệt. Loài cây này thường mọc trên rừng ở các vùng cao Nghệ An.
Cây niệt sau khi hái về sẽ được tách lấy vỏ, làm sạch rồi mang đi hầm cùng một ít vôi bột để vỏ cây mềm và mất mùi hôi vốn có. Đun đến khi thấy vỏ cây mềm thì đổ ra ngâm dưới dòng nước chảy khoảng 4 - 5 tiếng đồng hồ. Vỏ cây sau đó được đưa lên phiến đá và dùng chày gỗ giã nát lấy bột. Phần bột này được hòa vào nước để tráng lên khuôn.
Giấy dày hoặc mỏng do người thợ đổ ít hay nhiều lên khuôn. Khâu tráng giấy dù nhẹ nhàng nhưng đòi hỏi sự khéo léo, kiên trì nên người phụ nữ thường đảm nhiệm công việc này.
Nguyên liệu chính để làm ra được những khuôn giấy mỏng, dai và mịn được lấy từ vỏ của thân cây niệt. Ảnh Ngọc Quân.
Khuôn để tráng giấy dó được ghép lại từ những thanh tre và vải màn. Phía ngoài có một khung bằng sắt chắc chắn để căng cho tấm vải được phẳng. Tùy theo khổ giấy mà khuôn được làm với những kích thước khác nhau. Sau nhiều giờ đồng hồ phơi nắng, những tấm giấy mỏng đã được hình thành trên khuôn. Bóc ra sẽ thành 1 tờ giấy mỏng, màu trắng đục, đó chính là sản phẩm giấy dó.
Nhờ những bí quyết riêng, giấy dó làng Phong Phú có thể lưu giữ đến trăm năm cũng không bị mục nát. Xưa kia, loại giấy này được dùng để viết sách, sắc phong, thư pháp, vẽ tranh… Ngày ấy, thương lái từ Thanh Hóa, Hà Tĩnh tấp nập tìm về để mua cho bằng được, nhờ đó mà giấy làm ra bán "đắt như tôm tươi".
Hiện nay, tại Bảo tàng Nghệ An, giấy dó Phong Phú được trưng bày như để minh chứng cho một nghề lâu năm. Nhưng ngoài đời sống, nghề đang đứng trước nguy cơ thất truyền rõ rệt. Giữa nhịp sống hôm nay, nghề giấy dó không còn là lựa chọn mưu sinh hấp dẫn.
Di sản "ngủ quên" có nguy cơ thất truyền
Gắn bó với cây niệt, khuôn giấy hàng chục năm, gia đình bà Trương Thị Hải (63 tuổi) là một trong những hộ còn lại của làng nghề Phong Phú. Bà cho biết, nhờ nghề truyền thống này mà vợ chồng nuôi con cái ăn học khôn lớn.
Theo bà Hải, đặc thù của nghề làm giấy dó là các công đoạn hoàn toàn thủ công, không hề có sự hỗ trợ của loại máy móc. Thậm chí đến công đoạn cuối cùng là đem ra phơi, nếu thời tiết mưa thì phải chờ đến ngày nắng mới hoàn thiện được. Do đó, làm ra được tấm giấy là bao nhiêu công sức và tâm huyết của người thợ.
Vào thời kỳ hưng thịnh khoảng 15 năm về trước, làng nghề Phong Phú có đến cả trăm hộ dân làm giấy dó. Thế nhưng, đến nay làng nghề đã mai một và có nguy cơ biến mất.
Lý giải về vấn đề này, bà Hải cho rằng, có 3 nguyên nhân chính khiến làng nghề giấy dó độc nhất tại xứ Nghệ dần lụi tàn. Đầu tiên, giá cả sản phẩm giấy bấp bênh, nhu cầu thị trường sụt giảm nên thu nhập của bà con không đủ trang trải cuộc sống. Nhiều gia đình phải đổi sang nghề khác.
Giấy dó có thể để nhiều năm mà không mục nhờ đó sản phẩm giấy dó của Phong Phú từng được người khắp nơi ưa chuộng. Ảnh Ngọc Quân.
Bên cạnh đó, tình trạng thiếu lao động làm nghề, trong khi số người trẻ tại địa phương đã đi làm ăn xa hoặc xuất khẩu lao động. Chỉ còn lại những người cao tuổi, trung niên làm nghề nên rất khó trong việc truyền và giữ nghề.
Ngoài ra, nguyên liệu chính để làm giấy là cây niệt không còn nhiều, người dân tìm mua rất khó khăn cũng là nguyên nhân khiến làng nghề không thể phát triển. "Chúng tôi là những người còn lại đang nỗ lực duy trì nghề. Dù công việc vất vả, thu nhập chẳng là bao nhưng đó là nghề truyền thống của cha ông nên gia đình tôi vẫn cố gắng duy trì", bà Hải chia sẻ.
Bà Hoàng Thị Xuyến, chuyên viên Phòng Kinh tế – Hạ tầng Đô thị phường Vinh Lộc cho biết, nghề làm giấy dó đã xuất hiện ở địa phương từ rất lâu, đến nay không còn ai xác định được chính xác thời điểm hình thành.
Năm 2007, Phong Phú được UBND tỉnh Nghệ An công nhận làng nghề cấp tỉnh. Thời điểm đó có trên 60% hộ dân trong làng theo nghề. Tuy nhiên, do xã hội càng phát triển, hiện đại hóa nên mặt hàng giấy dó dần bị lãng quên, dần đánh mất chỗ đứng trên thị trường.
Hiện, địa phương đang hướng đến liên kết với các công ty, liên minh hợp tác xã, các hiệp hội làng nghề để bao tiêu sản phẩm cho người dân, quan trọng nhất là giữ nghề được duy trì.
Bình luận (0)