Nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu

Hạn hán, nắng nóng và cháy rừng đang xuất hiện ngày càng thường xuyên tại các vùng sản xuất nông nghiệp trên thế giới, phá hủy mùa màng và khiến sản lượng sụt giảm.

Nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng lên đang khiến nhiều vùng canh tác truyền thống đối mặt với nguy cơ suy giảm năng suất, đồng thời làm thay đổi phạm vi phân bố của nhiều loại cây trồng. Trong bối cảnh đó, một xu hướng đang xuất hiện là chuyển đổi canh tác để thích nghi tốt hơn với điều kiện khí hậu hiện nay.

Trong nhiều thế kỷ, ô liu được xem là biểu tượng của vùng Địa Trung Hải, nơi có mùa hè dài, khô nóng và mùa đông ôn hòa. Ít ai nghĩ rằng sẽ có ngày loại cây này được trồng thương mại ngay trên đất Anh, một quốc gia vốn nổi tiếng với khí hậu mát lạnh và nhiều mưa.

Nhưng biến đổi khí hậu đang làm thay đổi những ranh giới vốn được coi là bất biến. Sau nhiều năm chứng kiến các loại cây trồng truyền thống ngày càng khó thích nghi với điều kiện nắng nóng và khô hạn, gia đình ông David Hoyles quyết định chuyển một phần trang trại hơn 200 năm tuổi sang trồng 18.000 cây ô liu. Đây không phải là một cuộc thử nghiệm nhất thời, mà là chiến lược nhằm bảo vệ tương lai của trang trại trước khí hậu đang thay đổi nhanh chóng.

Ông David Hoyles, nông dân trồng ô liu tại Anh, cho biết: "Một số cây trồng của chúng tôi ngày càng khó phát triển trong điều kiện thời tiết nóng và khô hơn. Trong 8 năm qua, chúng tôi đã đầu tư xây dựng 3 hồ chứa nước lớn để giảm bớt tình trạng khô hạn, nhưng điều đó vẫn không giải quyết được vấn đề nhiệt độ. Vì vậy, chúng tôi bắt đầu tìm kiếm những loại cây có khả năng chịu nóng tốt hơn, và đó là lý do chúng tôi lựa chọn ô liu như một loại cây trồng mới cho tương lai".

Những cây ô liu đầu tiên đã cho thu hoạch vào cuối năm ngoái và mang lại thành công ngoài mong đợi, khi sản phẩm được chứng nhận đạt tiêu chuẩn dầu ô liu nguyên chất Extra Virgin. Thành công bước đầu của cây ô liu ở Anh cho thấy nông dân hoàn toàn có thể thích ứng với điều kiện khí hậu mới.

Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) cũng nhận định khả năng thích ứng của nông nghiệp sẽ phụ thuộc rất lớn vào việc lựa chọn giống cây phù hợp với điều kiện khí hậu địa phương và bảo tồn đa dạng nguồn gene cây trồng. Một nền nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu đang diễn ra mạnh mẽ, với những thay đổi tới từng sản phẩm.

Rượu vang Australia sắp tới có thể sẽ có vị khác. Không phải vì người làm vang thay đổi công thức, mà bởi những giống nho được trồng đang được thay đổi. Khi khí hậu ngày càng nóng hơn, hạn hán kéo dài hơn và nguồn nước ngày càng khan hiếm, bài toán của người trồng không chỉ là canh tác thế nào, mà còn là chọn giống gì cho một khí hậu đang thay đổi.

Từ lâu, Australia được biết đến là một trong những cường quốc sản xuất rượu vang của thế giới. Những giống nho nổi tiếng như Shiraz hay Chardonnay đã góp phần xây dựng thương hiệu cho ngành công nghiệp trị giá hàng tỷ USD này. Tuy nhiên, tại vùng Riverland, bang South Australia, nơi cung cấp gần một nửa sản lượng nho của cả nước, những mùa hè ngày càng nóng hơn và tình trạng hạn hán kéo dài đang làm thay đổi mọi tính toán của người nông dân.

Không chỉ sản lượng sụt giảm, lượng nước tưới ngày càng khan hiếm cũng khiến những giống nho vốn quen thuộc với điều kiện thổ nhưỡng lâu nay trở nên khó thích nghi hơn.

Trong bối cảnh đó, nhiều nông dân, trong đó có ông Yianni Koutouzis, đã lựa chọn giống nho Xynisteri. Đây là giống nho trắng có lịch sử hơn 5.000 năm, có nguồn gốc từ đảo Síp, nơi có khí hậu khô nóng quanh năm khá tương đồng với vùng Riverland hiện nay.

Ông Yianni Koutouzis, nông dân trồng nho tại bang South Australia, cho biết: "Giống nho này đã giúp giảm lượng nước tiêu thụ rất nhiều, khoảng 75% so với các giống Shiraz hay Chardonnay".

Tại Tunisia, một người nông dân cũng đang tìm kiếm câu trả lời từ những hạt giống của quá khứ.

Ông Hasan Chetoui đã dành nhiều năm sưu tầm và phục hồi hơn 100 giống cây truyền thống, trong đó có nhiều giống lúa mì từng được gia đình ông lưu giữ qua nhiều thế hệ. Với ông, những hạt giống này không chỉ là ký ức. Chúng có thể là một công cụ thích ứng với tương lai.

Ông Hasan Chetoui, nông dân Tunisia, cho biết: "Đây là những hạt giống nguyên thủy, được gọi là 'Zinuba' từ lúa mì mềm, thích hợp làm thực phẩm. Chúng có khả năng chịu hạn và thích nghi với nhiều mùa vụ khác nhau. Chúng có thể nảy mầm trong 4 mùa, và chúng tôi đang nỗ lực nhân giống chúng. Chúng tôi gieo trồng và thu hoạch chúng vào những thời điểm khác với mùa vụ thích hợp".

Tunisia hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào nguồn lúa mì nhập khẩu trong khi hạn hán ngày càng nghiêm trọng. Những giống cây truyền thống được kỳ vọng có thể giúp nông dân giảm sự phụ thuộc vào nguồn giống bên ngoài.

Không phải ngẫu nhiên mà những giống cây cổ đang được chú ý trở lại. Trong hàng nghìn năm tiến hóa, chúng đã thích nghi với điều kiện khô hạn, đất nghèo dinh dưỡng và lượng nước ít hơn nhiều so với nhiều giống cây hiện đại. Chính những đặc điểm này đã trở thành lợi thế khi biến đổi khí hậu làm điều kiện sản xuất ngày càng khắc nghiệt.

Để bảo đảm lương thực cho tương lai, đôi khi lời giải không chỉ nằm ở những phát minh mới nhất, mà còn nằm trong những hạt giống đã tồn tại từ rất lâu. Những hạt giống của quá khứ có thể chính là nền tảng cho một nền nông nghiệp bền vững hơn trong tương lai.