Phát hiện dấu tích của "đô thị thông minh" 5.000 năm tuổi tại Thổ Nhĩ Kỳ

Hệ thống thoát nước bằng đá có niên đại khoảng 5.000 năm được phát hiện tại Liman Tepe, khu định cư cổ ven biển thuộc tỉnh Izmir, miền Tây Thổ Nhĩ Kỳ, gồm các kênh được xây bằng đá, chạy giữa những tầng địa hình có độ cao khác nhau. Theo Giáo sư Vasif Sahoglu, trưởng nhóm khai quật, cấu trúc này nhiều khả năng được thiết kế để dẫn nước mưa tới một khu vực nhất định trong khu định cư, thay vì phục vụ cung cấp nước uống.

Địa hình tại đây có xu hướng dốc về phía trung tâm khu định cư, khiến việc kiểm soát dòng nước trở thành vấn đề quan trọng. Các kênh bằng đá có thể đã giúp cư dân cổ đại điều tiết lượng nước chảy tràn trong những thời điểm có mưa. Liman Tepe nằm tại Urla, thuộc tỉnh Izmir, là một địa điểm khảo cổ quan trọng đối với việc nghiên cứu các cộng đồng ven biển cổ đại ở Anatolia. Hoạt động khai quật tại đây bắt đầu từ năm 1992 dưới sự chỉ đạo của Giáo sư Hayat Erkanal. Từ năm 2020, Giáo sư Sahoglu tiếp quản công tác khai quật thay mặt Đại học Ankara.

Các nhà khoa học đang nghiên cứu khoảng 7.000 năm lịch sử cư trú của con người tại khu vực này. Trong mùa khai quật năm nay, một phần trọng tâm được dành cho khu vực có niên đại khoảng 5.000 năm. Những dấu tích được phát hiện cho thấy khu vực này từng nằm bên trong một khu định cư có tường phòng thủ. Các con phố chạy giữa những công trình mà giới khảo cổ gọi là "nhà dài". Theo Giáo sư Sahoglu, nhóm nghiên cứu về cơ bản đang khai quật ngay trên một con đường mà cư dân Liman Tepe từng sử dụng cách đây khoảng 5 thiên niên kỷ.

Các "nhà dài" có chiều dài hơn 25 m và rộng khoảng 5 m, thuộc nhóm những công trình có quy mô lớn nhất được biết đến trong cùng thời kỳ tại khu vực Aegean. Đáng chú ý, những bằng chứng bên trong các ngôi nhà cho thấy không gian sinh hoạt và sản xuất dường như được bố trí chung dưới một mái nhà. Tại một công trình, các nhà khảo cổ tìm thấy dấu vết liên quan đến sản xuất kim loại, trong khi một ngôi nhà khác chứa các quả cân dùng cho khung dệt, cho thấy hoạt động sản xuất hàng dệt.

Từ những dấu tích này, giới nghiên cứu mô tả các công trình là những "nhà xưởng" - nơi cư dân vừa sinh sống vừa tiến hành những hoạt động sản xuất chuyên biệt. Gần lối vào một số ngôi nhà, nhóm khảo cổ còn phát hiện những bình gốm lớn được cố định xuống nền. Các vật chứa này có thể từng được dùng để bảo quản nước, ngũ cốc hoặc những sản phẩm khác, song giới nghiên cứu nhấn mạnh hiện chưa thể xác định chính xác chúng từng chứa gì.

Các phát hiện mới cũng bổ sung bằng chứng cho thấy cộng đồng tại Liman Tepe có quan hệ giao thương bằng đường biển từ hàng nghìn năm trước. Nhóm khảo cổ đã tìm thấy đồ gốm được xác định có nguồn gốc từ quần đảo Cyclades ở khu vực trung tâm biển Aegean. Theo Giáo sư Sahoglu, loại đồ gốm này hiếm gặp tại Anatolia, cho thấy Liman Tepe đã có quan hệ hàng hải với các đảo trên biển Aegean cách đây khoảng 4.500 năm. Những bình gốm này có thể từng được sử dụng để vận chuyển các sản phẩm như dầu ôliu hoặc rượu vang. Tuy nhiên, tương tự các bình chứa phát hiện trong khu dân cư, thành phần ban đầu bên trong chúng hiện chưa được xác định.

Bằng chứng về hoạt động vượt biển tại Liman Tepe thậm chí còn có niên đại xa hơn. Trong những lớp khảo cổ khoảng 7.000 năm tuổi, các nhà nghiên cứu tìm thấy đá obsidian có nguồn gốc từ đảo Melos trên biển Aegean. Obsidian là một loại thủy tinh núi lửa từng được sử dụng để chế tạo công cụ cắt trước khi kim loại trở nên phổ biến. Việc vật liệu từ Melos xuất hiện tại Liman Tepe cho thấy cư dân thời kỳ đó đã có khả năng vận chuyển nguyên liệu qua biển.

Các nhà khảo cổ còn phát hiện một xưởng nhỏ, nơi những khối obsidian lớn có thể đã được gia công thành công cụ sau khi được đưa tới Liman Tepe. Theo Giáo sư Sahoglu, bằng chứng này cho thấy con người đã có thể vượt biển để đưa vật liệu tới đây từ khoảng 7.000 năm trước và Liman Tepe từ lâu đã là một cộng đồng hướng ra biển.

Không chỉ giới hạn trên đất liền, hoạt động nghiên cứu tại Liman Tepe còn mở rộng xuống khu cảng cổ hiện chìm dưới nước. Các cuộc khai quật tại đây được tiến hành từ năm 2000 và được Giáo sư Sahoglu mô tả là cuộc khai quật cảng dưới nước đầu tiên của Thổ Nhĩ Kỳ. Trong mùa nghiên cứu năm nay, các nhà khảo cổ tiến hành khoan tại nhiều vị trí quanh đê chắn sóng bằng đá nhằm xác định công trình được xây dựng vào thời điểm nào và đã được sử dụng trong bao lâu.

Các cuộc khảo sát dưới nước đã đưa lên nhiều bình hai quai và đồ gốm, cùng những tàn tích hữu cơ như hạt ôliu, hạt nho và hạt phỉ. Những hiện vật này cung cấp thêm dữ liệu để giới khoa học nghiên cứu đời sống kinh tế và hoạt động hàng hải của cư dân cổ đại. Từ hệ thống thoát nước bằng đá, những "nhà xưởng", bình chứa lớn cho tới đồ gốm và obsidian có nguồn gốc từ các đảo trên biển Aegean, các phát hiện tại Liman Tepe đang từng bước tái hiện đời sống của một cộng đồng ven biển cổ đại với hoạt động sản xuất và giao thương đường biển phát triển.