Sân khấu hóa di sản, đánh thức sức sống văn hóa biển

Chương trình "Đắk Lắk - Sắc màu di sản miền biển" mở ra cách kể mới về văn hóa biển, biến di sản thành sức hút của du lịch. Ảnh: Minh Huyền

Không phải ngẫu nhiên nhiều địa phương đang lựa chọn đưa di sản lên sân khấu. Khi những nghi lễ vốn chỉ tồn tại trong không gian cộng đồng được kể lại bằng ngôn ngữ nghệ thuật, di sản không chỉ được gìn giữ mà còn có thêm một đời sống mới, đủ sức chạm tới công chúng và trở thành nguồn lực cho phát triển du lịch. Chương trình nghệ thuật "Đắk Lắk - Sắc màu di sản miền biển", diễn ra tối 26/6 tại khu phố Đa Ngư, phường Hòa Hiệp, trong khuôn khổ Lễ hội Cầu ngư năm 2026, là một minh chứng cho cách tiếp cận ấy.

Không gian sân khấu được mở ra ngay giữa vùng biển - nơi Lễ hội Cầu ngư đã tồn tại hàng trăm năm trong đời sống cư dân. Bởi vậy, điều chinh phục người xem không nằm ở hiệu ứng ánh sáng hay quy mô dàn dựng, mà ở cách chương trình để văn hóa biển tự cất tiếng nói bằng những hình thức diễn xướng vốn được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Ba chương Hồn biển quê hương, Sắc màu Lễ hội Cầu ngư và Khát vọng vươn khơi không đi theo lối kể chuyện tuyến tính. Mỗi chương là một lớp trầm tích văn hóa, dẫn dắt khán giả từ đời sống mưu sinh đến đời sống tâm linh của cư dân ven biển. Sau mỗi điệu múa, mỗi làn điệu dân gian hay mỗi nhịp trống là câu chuyện về cách con người ứng xử với biển cả bằng sự biết ơn, niềm tin và tinh thần cộng đồng.

Điểm nhấn của chương trình là màn tái hiện nghi thức rước sắc thần Nam Hải. Nếu trong không gian lễ hội truyền thống, đây là nghi lễ thiêng liêng của cộng đồng ngư dân, thì trên sân khấu, nghi thức ấy trở thành chiếc cầu nối giúp công chúng và du khách hiểu hơn về tín ngưỡng thờ cá Ông - một biểu tượng văn hóa đã bám rễ sâu trong đời sống của cư dân miền biển. Giá trị của màn trình diễn không nằm ở việc mô phỏng nghi lễ, mà ở khả năng chuyển tải tinh thần của di sản bằng ngôn ngữ nghệ thuật, để người xem cảm nhận được vì sao những tín ngưỡng ấy vẫn bền bỉ tồn tại qua thời gian.

Cũng với cách tiếp cận đó, hát bả trạo không được đặt trên sân khấu như một tiết mục biểu diễn đơn lẻ. Tiếng hò hòa cùng nhịp chèo, những động tác mô phỏng con thuyền vượt sóng đã tái hiện sinh động nhịp sống của làng biển. Trong từng câu hát là sự gắn kết giữa những người cùng chung con nước, trong từng động tác là ý chí vượt lên trước thiên nhiên khắc nghiệt. Chính những giá trị ấy đã tạo nên bản sắc riêng của văn hóa biển miền Trung và sức sống lâu bền của Lễ hội Cầu ngư.

Điều đáng chú ý là chương trình không dừng lại ở việc kể câu chuyện của quá khứ. Hình ảnh những con tàu nối nhau hướng ra biển lớn trong chương Khát vọng vươn khơi đã kết nối truyền thống với hiện tại, cho thấy di sản vẫn đang đồng hành cùng đời sống hôm nay. Đó là khát vọng mưu sinh, là ý thức giữ gìn biển đảo và cũng là niềm tin vào tương lai của những cộng đồng đã bao đời sống dựa vào biển.

Trong bối cảnh du lịch chuyển từ khai thác tài nguyên sang khai thác bản sắc, những chương trình như "Đắk Lắk - Sắc màu di sản miền biển" mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một sự kiện văn hóa. Khi di sản được sân khấu hóa bằng sự tôn trọng giá trị gốc, mỗi nghi lễ, mỗi làn điệu dân gian hay mỗi câu chuyện của làng biển đều có thể trở thành một phần của trải nghiệm du lịch.

Đó cũng là hướng đi nhiều triển vọng đối với vùng biển phía Đông Đắk Lắk. Bên cạnh cảnh quan, điều giữ chân du khách chính là những giá trị không thể sao chép: ký ức của làng chài, tín ngưỡng của cư dân ven biển, nghệ thuật diễn xướng dân gian và không gian văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. 

Khi những giá trị ấy được kể bằng ngôn ngữ đương đại nhưng vẫn giữ được tinh thần nguyên bản, di sản không còn chỉ là câu chuyện của quá khứ, mà trở thành thương hiệu văn hóa, làm giàu bản sắc điểm đến và tạo sức cạnh tranh bền vững cho du lịch địa phương.