Siết chặt bán hàng qua livestream - Bảo vệ người tiêu dùng

Mua hàng qua livestream: Tiện lợi đi kèm rủi ro

290.000 tỷ đồng là quy mô doanh số 4 sàn thương mại điện tử Shopee, Lazada, Tiki và TikTok Shop chỉ trong nửa đầu năm nay, con số này tăng trưởng gần gấp đôi so với cùng kỳ năm ngoái, cho thấy bức tranh sôi động của thị trường bán lẻ trực tuyến Việt Nam. Bình quân mỗi ngày, người tiêu dùng Việt Nam chi gần 1.700 tỷ đồng để mua sản phẩm trên các sàn thương mại điện tử. Đáng chú ý, livestream đang nổi lên như một trong những công cụ thúc đẩy tiêu dùng hiệu quả nhất.

Tuy nhiên, vẫn có những rủi ro nhất định với người tiêu dùng như mua phải hàng giả, hàng kém chất lượng. Nhất là với những mặt hàng ảnh hưởng đến sức khỏe của người tiêu dùng, thiệt hại không chỉ là những khoản tiền.

Tương tác trực tiếp, xem sản phẩm ngay trên màn hình, săn ưu đãi chỉ có trong phiên live, livestream đã trở thành kênh mua sắm quen thuộc, với những phiên kéo dài hàng chục giờ đồng hồ.

Sinh viên Nguyễn Thị Như Tuyết - TP. Hà Nội cho biết: "Em là sinh viên, rất thích mua hàng trên sàn thương mại điện tử, đặc biệt là săn live vào những ngày giữa tháng hay cuối tháng. Trong những phiên live như vậy, sẽ có những deal voucher (mã giảm giá) cho khách hàng sử dụng, giá cả sẽ tốt hơn rất nhiều so với những ngày mua bình thường".

Chị Nguyễn Thị Giang - TP. Hà Nội chia sẻ: "Mua hàng qua đó thường sẽ có những deal hời, giá tốt hơn. Nên em hay chọn mua ở trong phiên Super Live".

Không chỉ các nhà bán hàng, nhiều địa phương cũng dùng livestream để quảng bá, tiêu thụ sản phẩm. Trong cao điểm "100 ngày chuyển đổi số", các phường, xã tại Hà Nội liên tục tổ chức các phiên bán hàng trực tuyến. Tại phường Cầu Giấy, chỉ sau một phiên livestream, gần 1.000 kg sản phẩm từ cốm đã được bán ra.

Bà Nguyễn Thị Thu Hà - Phó Chủ tịch UBND phường Cầu Giấy, TP. Hà Nội nêu ý kiến: "Cán bộ lãnh đạo của phường lên phiên live giới thiệu, quảng bá về sản phẩm đó sẽ có những hiệu quả nhất định. Và mọi người sẽ cảm thấy yên tâm, tin tưởng với sản phẩm. Và cũng là việc để cho các hộ kinh doanh tiếp cận với công tác chuyển đổi số".

Nhưng đi cùng tốc độ và sự tiện lợi là không ít rủi ro. Riêng quý III năm nay, lực lượng quản lý thị trường cả nước đã xử lý 215 vụ vi phạm trên môi trường thương mại điện tử, thu nộp ngân sách 3,5 tỷ đồng. Với thuốc, mặt hàng đặc biệt ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, rủi ro còn lớn hơn khi thuốc giả, thuốc trôi nổi liên tục bị phát hiện. Tại dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Dược, Bộ Y tế đã đề xuất cấm bán thuốc, nguyên liệu làm thuốc qua livestream.

Ông Trương Hồng Sơn - Phó Tổng Thư ký Tổng hội Y học Việt Nam đưa ra ý kiến: "Trên livestream, thường người ta sẽ nghe một, hai triệu chứng và nói rằng triệu chứng ấy của mình giống triệu chứng như vậy. Và người ta nghĩ là bệnh như vậy và sử dụng thuốc. Điều đó hoàn toàn không đúng. Trên những nền tảng số, vấn đề về thuốc giả, thuốc không đạt chất lượng rất trôi nổi, không thể kiểm soát được. Chúng ta mua thuốc tại những cơ sở được phép, chúng ta có thể kiểm soát được. Nếu như có vấn đề xảy ra về chất lượng, chúng ta còn biết cơ sở nào để có thể quy được trách nhiệm. Trong trường hợp này, không có bác sĩ, dược sĩ ở đó, tất cả điều đó rất nguy hiểm đối với sức khỏe".

Livestream có thể rút ngắn khoảng cách từ giới thiệu sản phẩm đến quyết định mua hàng. Nhưng chính tốc độ ấy cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt hơn, để sự thuận tiện cho người mua không trở thành kẽ hở cho hàng giả, hàng kém chất lượng tiếp cận người tiêu dùng.

Siết bán hàng qua livestream - Bảo vệ người tiêu dùng

Nếu như trước đây chúng ta thường quen có hai ngày sale lớn nhất trong năm, đó là ngày Black Friday và ngày 11/11 thì giờ đây, với sự bùng nổ của thương mại điện tử, những phiên livestream với những ưu đãi hấp dẫn đã liên tục diễn ra vào các ngày đôi như ngày 1/1, ngày 2/2 hay những ngày giữa tháng. Việc các nền tảng kết hợp với doanh nghiệp và người livestream, đã thúc đẩy người mua liên tục "chốt đơn".

Trong báo cáo "Bức tranh tiêu dùng dịp Tết 2026" của Shopee, các nội dung trên Shopee Live và Shopee Video đã thu hút gần 16 tỷ lượt xem, kéo theo số đơn hàng phát sinh qua hai hình thức này đã tăng 61% so với cùng kỳ năm trước đó.

Tuy nhiên, bên cạnh sự thuận tiện mua hàng cũng kèm nhiều rủi ro. Do vậy, yêu cầu định danh người bán, truy xuất nguồn gốc sản phẩm và tăng cường hậu kiểm trong những phiên livestream ngày càng trở nên cấp thiết.

Phải đến lần thứ tư, ông Thắng mới mua được một đôi tai nghe không bị lỗi. Những lần trước, sản phẩm đều được ông mua qua livestream. Nhưng khi phát hiện lỗi và cần đổi trả, sau vài lần trao đổi, người bán im lặng, ông cũng không biết phải tìm họ ở đâu. Bởi vậy, việc công khai thông tin người bán và địa chỉ kinh doanh từ ngày 1/1 năm sau là điều ông rất mong chờ.

Ông Phạm Minh Thắng - TP. Hà Nội tâm sự: "Không phải riêng tôi, chắc chắn tất cả người tiêu dùng rất hi vọng về chuyện đó. Mong là Nhà nước, cơ quan có thẩm quyền có những chính sách thật chặt chẽ với các gian bán hàng điện tử".

Chị Phan Trang Anh - TP. Hà Nội chia sẻ: "Khi mình là người mua hàng và gặp phải những món hàng kém chất lượng và hàng giả, mình không thể nào liên lạc được cho người bán, thật sự cảm thấy rất bất lực và khó khăn. Khi luật được thiết lập siết chặt hơn sẽ khiến cho người mua hàng cảm thấy được an tâm hơn".

Một điểm đáng chú ý của Luật Thương mại điện tử đặt trách nhiệm của nền tảng ngay trong quá trình livestream bán hàng. Vi phạm không chờ xảy ra mới xử lý, mà ngăn chặn, xử lý ngay trong quá trình giới thiệu và bán hàng. Song song, trí tuệ nhân tạo đang được đưa vào phân tích dữ liệu giao dịch, hỗ trợ phát hiện vi phạm trên thị trường trực tuyến. Đây là bước cần thiết khi thương mại điện tử phát triển theo chiều sâu.

Bà Lê Thị Hà - Cục Thương mại điện tử, Bộ Công Thương nhận định: "Trong trường hợp mà họ không thực hiện theo đúng nội dung quy chế đó, chúng ta sẽ có những chế tài. Bằng cách sẽ thực hiện xử phạt bằng tiền hoặc thực hiện các biện pháp mạnh nhất là ngăn chặn hiển thị hoặc sử dụng các biện pháp kỹ thuật để hạn chế tiếp cận".

Bên cạnh đó, theo Hiệp hội thương mại điện tử cần có thêm những mốc rà soát đối với những mặt hàng có quy mô sản phẩm lớn.

Ông Nguyễn Bình Minh - Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam đưa ra ý kiến: "Chúng ta nên có những việc rà soát các số lượng, yêu cầu về chất lượng sản phẩm và các tiêu chuẩn khi sản phẩm đạt ngưỡng từ 10.000 sản phẩm hoặc là 1 triệu sản phẩm. Bởi vì với ngưỡng 10.000 sản phẩm tức là sản phẩm đang bắt đầu trở nên phổ biến. Và ngưỡng đến 1 triệu sản phẩm, tức là mức độ ảnh hưởng rất nghiêm trọng đối với thị trường. Nếu chúng ta rà soát ở các ngưỡng hậu kiểm như thế thì chúng ta có thể đảm bảo không để xảy ra những hậu quả quá lớn".

Hơn 53.000 website bán hàng và hơn 1.000 nền tảng thương mại điện tử đã được Bộ Công Thương ghi nhận, cho thấy quy mô thị trường ngày càng lớn. Siết livestream vì thế không phải để thu hẹp một kênh bán hàng, mà để mỗi giao dịch đều rõ trách nhiệm: người bán xác định được, sản phẩm truy xuất được, giao dịch kiểm tra được và người mua có nơi khiếu nại khi bị xâm phạm quyền lợi.

Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026-2030 đặt trọng tâm vào phát triển bền vững, cân bằng giữa kinh tế, xã hội và môi trường. Siết chặt quản lý livestream nói riêng và thương mại điện tử nói chung sẽ tạo nền tảng để thị trường phát triển lành mạnh, hướng tới mục tiêu thương mại điện tử chiếm 20% tổng mức bán lẻ của cả nước.