Tháo gỡ ách tắc thông quan hàng hóa: Ưu tiên nào cần làm ngay?

Nhiều doanh nghiệp kỳ vọng Công điện số 08/CĐ-TTg do Thủ tướng Phạm Minh Chính ký ban hành ngày 3/2/2026 sẽ nhanh chóng tháo gỡ khó khăn.

Ách tắc từ khoảng trống chính sách

Nghị định 46/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 26/1/2026, được ban hành với mục tiêu dài hạn là nâng cao quản lý an toàn thực phẩm theo hướng quản lý rủi ro và phân cấp mạnh cho địa phương. Tuy nhiên, việc thiếu quy định chuyển tiếp và hướng dẫn kỹ thuật cụ thể đã biến một chủ trương đúng thành "nút thắt" trong ngắn hạn.

Chỉ trong vài ngày cuối tháng 1/2026, hơn 300.000 tấn thực phẩm nhập khẩu bị ùn ứ, với hơn 1.300 phương tiện mắc kẹt tại các cửa khẩu như Kim Thành (Lào Cai), Tây Ninh, Đồng Nai, An Giang. Khi cửa khẩu tắc, không chỉ hàng nhập bị dừng lại. Hạ tầng bãi tập kết, phân luồng giao thông và nhân lực hải quan đều bị kéo căng, khiến cả dòng xuất khẩu nông sản cũng bị ảnh hưởng. Dịp cận Tết, nhu cầu xuất khẩu tăng 20–30%, trong khi nông sản tươi sống như thanh long, sầu riêng có thể hư hỏng tới 20–30% nếu chờ quá ba ngày, kéo theo nguy cơ phạt hợp đồng.

 Nhiều doanh nghiệp logistics lẫn chủ hàng, đang lo lắng. Ông Nguyễn Bá Phúc, Phụ trách kinh doanh Công ty Vận tải Phúc Châu (TP. Hồ Chí Minh), việc hàng hóa chậm thông quan làm tăng chi phí tuân thủ cho chủ hàng mà còn gây ách tắc nghiêm trọng tại cửa khẩu. 

Theo ông Phúc, nhiều xe container của công ty bị kẹt kéo dài do phải chờ hoàn tất các thủ tục kiểm tra, công bố theo quy định mới. Việc này khiến toàn bộ kế hoạch logistics bị đảo lộn, lịch giao nhận không thể đảm bảo, phát sinh thêm chi phí lưu bãi, nhiên liệu và nhân công.

"Chúng tôi xây dựng kế hoạch vận hành theo chuỗi. Chỉ cần một khâu bị tắc là cả hệ thống bị ảnh hưởng," ông Phúc than thở, đồng thời cho biết doanh nghiệp đang đứng trước nguy cơ mất uy tín với đối tác trong và ngoài nước.

Ở góc độ chủ hàng, thiệt hại còn nặng nề hơn. Trao đổi nhanh với VTV Times, bà Nguyễn Thị Thu, chủ một vựa trái cây tại Đồng Tháp, chia sẻ rằng hơn 20 tấn trái cây của bà đang bị ách tắc tại cửa khẩu, trong khi đặc thù mặt hàng nông sản là dễ hư hỏng, phụ thuộc chặt chẽ vào thời gian giao hàng.. Do giao hàng trễ so với cam kết, các đối tác đã hủy toàn bộ hợp đồng, khiến số hàng tồn đối mặt nguy cơ giảm chất lượng, thậm chí phải bán tháo hoặc tiêu hủy, gây thiệt hại lớn về tài chính.

Theo các doanh nghiệp và chủ hàng, nếu tình trạng ách tắc kéo dài, không chỉ từng đơn vị chịu ảnh hưởng mà cả chuỗi cung ứng nông sản và logistics sẽ bị gián đoạn. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải rà soát cách triển khai Nghị định 46, bảo đảm mục tiêu an toàn thực phẩm nhưng vẫn phù hợp với thực tiễn sản xuất – kinh doanh và lưu thông hàng hóa.

Nhiều doanh nghiệp kỳ vọng Công điện số 08/CĐ-TTg do Thủ tướng Phạm Minh Chính ký ban hành ngày 3/2/2026 sẽ nhanh chóng tháo gỡ khó khăn. Công điện của Thủ tướng đã gửi đi một thông điệp điều hành dứt khoát: không chấp nhận tình trạng ách tắc kéo dài tại cửa khẩu do lúng túng trong tổ chức thực thi chính sách. Yêu cầu "tuyệt đối không để tiếp tục ách tắc" không chỉ là mệnh lệnh hành chính, mà là cảnh báo về những tổn thất kinh tế nghiêm trọng nếu dòng chảy hàng hóa bị bóp nghẹt trong bối cảnh cao điểm Tết.

Tại hội nghị phổ biến Nghị định 46 ngày 2/2/2026, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên thừa nhận sau hơn 12 năm thi hành Luật An toàn thực phẩm, thực tiễn phát sinh nhiều bất cập và việc địa phương lúng túng trong giai đoạn đầu là khó tránh khỏi. Tuy nhiên, với doanh nghiệp biên mậu, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm khoảng 70% thị phần, mỗi ngày chậm trễ đồng nghĩa chi phí lưu kho tăng gấp đôi, lên 5–10 triệu đồng mỗi container, trong khi vốn mỏng khiến rủi ro hiện hữu.

Ưu tiên để thông quan ngay

Công điện 08 đặt ra yêu cầu rất rõ: tháo gỡ vướng mắc phải bắt đầu từ gốc. Ưu tiên đầu tiên là khẩn trương ban hành đầy đủ văn bản hướng dẫn thực hiện Nghị định 46 đối với kiểm tra thực phẩm xuất nhập khẩu. Khi chưa có quy trình thống nhất về tiếp nhận hồ sơ, lấy mẫu, chỉ tiêu kiểm nghiệm và thời hạn trả kết quả, mỗi cửa khẩu buộc phải tự "diễn giải", và sự bất đồng bộ là điều không tránh khỏi. Các chuyên gia khuyến nghị, với hàng đang vận chuyển, cần có giai đoạn chuyển tiếp 3–6 tháng để duy trì thủ tục cũ, tránh đứt gãy chuỗi logistics.

Ưu tiên tiếp theo là tổ chức vận hành cửa khẩu trong trạng thái khẩn cấp. Chỉ đạo làm việc 24/7 của Thủ tướng, phân luồng giao thông hợp lý và bố trí khu vực tập kết riêng cho nông sản tươi sống phải là yêu cầu bắt buộc để giải phóng nhanh hàng hóa dễ hư hỏng. Với những lô hàng có hồ sơ đầy đủ, cần cho thông quan ngay, đồng thời áp dụng kiểm tra mẫu song song hoặc hậu kiểm tại kho doanh nghiệp. Đây là cách cân bằng giữa mục tiêu an toàn thực phẩm và yêu cầu thông suốt thương mại.

Song hành với đó là việc mở toàn bộ công suất của lực lượng tuyến đầu. Bộ Tài chính được giao chỉ đạo hải quan bố trí nhân lực đủ mạnh, phối hợp chặt chẽ với các lực lượng liên quan và bảo đảm hệ thống thông quan điện tử vận hành ổn định. Trong bối cảnh mỗi ngày tồn đọng hơn một nghìn phương tiện, chỉ một trục trặc kỹ thuật nhỏ cũng có thể làm nghẽn toàn tuyến.

Một ưu tiên không kém phần quan trọng là cơ chế phản hồi 24/7. Đường dây nóng theo yêu cầu của Công điện phải hoạt động như trung tâm điều hành dã chiến, tiếp nhận phản ánh, đưa hướng dẫn tức thì và theo dõi đến khi từng lô hàng được giải phóng. Đây là công cụ để xử lý nhanh các vướng mắc cục bộ, tránh tích tụ thành ách tắc diện rộng.

Ở cấp địa phương, phân cấp chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi kèm năng lực. UBND các tỉnh, thành phố cần được giao rõ trách nhiệm kiểm tra, chỉ định cơ sở kiểm nghiệm đủ điều kiện và chủ động áp dụng biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp theo thẩm quyền. Thực tiễn cho thấy, nơi nào phối hợp tốt giữa các lực lượng, ách tắc được xử lý nhanh hơn, cho thấy vấn đề không nằm ở chủ trương phân cấp mà ở cách tổ chức thực hiện.

Từ góc độ dài hạn, Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam đề xuất xem xét tạm hoãn áp dụng Nghị định 46 đến hết quý I/2026. Bởi nếu ách tắc kéo dài, chi phí tuân thủ sẽ biến thành rào cản thương mại, làm xói mòn năng lực cạnh tranh quốc gia. Theo VLA, việc tạm dừng sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp phối hợp với Chính phủ trong bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và ổn định kinh tế.

Việc triển khai đồng thời các văn bản này tạo ra giai đoạn chuyển đổi pháp lý lớn về quản lý an toàn thực phẩm và chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên, sự thiếu đồng bộ trong thực hiện đang đặt ra thách thức trong việc cân bằng giữa bảo vệ người tiêu dùng và duy trì hoạt động bình thường của nền kinh tế.

Công điện kịp thời của Thủ tướng, theo các chuyên gia không chỉ nhằm giải phóng lượng hàng đang ùn ứ, mà còn đặt ra bài toán điều hành: cải cách chỉ có ý nghĩa khi được đưa vào dòng chảy hàng hóa thông suốt. Nếu các ưu tiên được thực hiện đúng nhịp và đủ quyết liệt, khủng hoảng thực thi Nghị định 46 có thể trở thành điểm khởi đầu cho một cải cách sâu hơn, giúp kinh tế biên mậu sẽ khởi sắc hơn trong năm 2026