Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ: Dùng thị trường để giải quyết "bài toán" thị trường

Kể từ những năm 2000, khi Internet bắt đầu trở nên phổ biến tại Việt Nam, các nội dung vi phạm bản quyền cũng dần xuất hiện tràn lan trên không gian mạng. Vào thời điểm đó, người dùng Internet không khó để tìm thấy và tải về các bộ phim, bản nhạc, truyện tranh hay phần mềm bẻ khóa miễn phí. 

Thời điểm đó, chế tài xử lý hành vi xâm phạm bản quyền khi đó vẫn chưa hoàn thiện, nhận thức của người dùng về sở hữu trí tuệ (SHTT) còn nhiều hạn chế, đồng thời giá cả của các sản phẩm bản quyền lại quá cao so với mặt bằng thu nhập chung.

Trao đổi với PV Thời báo VTV, TS. Lê Vũ Vân Anh, Phó Giáo sư ngành Luật Sở hữu trí tuệ tại Khoa Luật, Đại học Durham, Anh, cho rằng vấn đề không đơn thuần nằm ở nhận thức của người dân. Thực tế, trong một thời gian dài, hệ sinh thái nội dung hợp pháp tại Việt Nam chưa đáp ứng được nhu cầu của người dùng về giá cả, khả năng tiếp cận và sự đa dạng. 

"Khi nội dung lậu vừa miễn phí, vừa tiện dụng, việc người dùng lựa chọn nền tảng vi phạm là điều có thể hiểu được về mặt hành vi. Thêm vào đó, sự phân mảnh của các nền tảng phát trực tuyến hiện nay, buộc người dùng phải trả tiền cho quá nhiều dịch vụ, đã gây ra trạng thái "đăng ký mệt mỏi" (subscription fatigue), vô tình đẩy một bộ phận khán giả quay trở lại với các trang web lậu", TS. Vân Anh nhận định.

Dù vậy, nhận thức và hành lang pháp lý tại Việt Nam đã bắt đầu có nhưng thay đổi khi Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007 và tham gia hàng loạt công ước quốc tế quan trọng như Công ước Berne về bảo hộ tác phẩm văn học, nghệ thuật. Và hiện đang thay đổi mạnh mẽ hơn thông qua Luật số 131/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, chính thức có hiệu lực từ ngày 1/4/2026. Điều này đánh dấu bước siết chặt quản lý trong kỷ nguyên số, tăng cường trách nhiệm của các nền tảng và nâng cao chế tài xử lý vi phạm. 

Mới đây nhất, hàng loạt website phát bóng đá lậu, phim lậu đã tự đóng cửa vì lo ngại rủi ro pháp lý khi Thủ tướng Chính phủ ký Công điện 38/CĐ-TTg, phát đi thông điệp cứng rắn, yêu cầu các lực lượng chức năng toàn quốc quyết liệt đấu tranh, ngăn chặn hành vi xâm phạm quyền SHTT với tinh thần "không có vùng cấm, không có ngoại lệ".

Đánh giá về sự quyết liệt này, vị chuyên gia nhìn nhận đây là những bước tiến đáng ghi nhận trong việc xây dựng môi trường số lành mạnh. Tuy nhiên, sự quyết liệt này cần được làm đến cùng và hướng tới mục tiêu xây dựng một văn hóa tôn trọng bản quyền xuất phát từ lợi ích nội tại, nhằm bảo vệ chính các nhà sáng tạo và doanh nghiệp Việt Nam, đồng thời áp dụng các tiêu chuẩn bảo hộ phù hợp với trình độ phát triển của đất nước.

Cần phối hợp chiến lược tổng thể

Để duy trì hiệu quả lâu dài trong việc bảo vệ IP (Intellectual Property - Sở hữu trí tuệ), việc tham khảo kinh nghiệm quốc tế là điều tất yếu. Theo các chuyên gia, một trong những biện pháp trọng tâm để xử lý các trang web vi phạm là cắt đứt dòng tiền vi phạm. 

Mới đây, Cục PTTH&TTĐT đã làm việc với Ngân hàng Nhà nước để có giải pháp ngăn chặn thanh toán tới các dịch vụ bất hợp pháp. Bao gồm rất nhiều dịch vụ vi phạm pháp luật như vi phạm bản quyền và cung cấp các nội dung xuyên biên giới không phù hợp với pháp luật Việt Nam.

Biện pháp chặn nguồn thu quảng cáo để chống lại nạn vi phạm bản quyền đã được nhiều quốc gia như Hàn Quốc, Úc, Anh thực hiện khá hiệu quả. Tại nước Anh, lực lượng Cảnh sát chống tội phạm sở hữu trí tuệ được thành lập vào tháng 9/2013. Từ tháng 4/2014, 7 thành viên đại diện chính cho ngành công nghiệp sáng tạo nội dung đã liên kết với lực lượng Cảnh sát chống tội phạm sở hữu trí tuệ để đặt mục tiêu ngăn chặn các trang web vi phạm. Cơ quan này lập danh sách các trang web vi phạm và chuyển cho các đơn vị quảng cáo cùng thông tin được cập nhật về các trang web vi phạm bản quyền đã được cơ quan có thẩm quyền hoặc ngành công nghiệp liên quan xác nhận về hành vi vi phạm bản quyền có tính hình sự.

Danh sách này còn để người dùng loại bỏ các trang web vi phạm pháp luật loại bỏ các trang web vi phạm pháp luật khỏi hoạt động mua bán và thương mại của mình. Mô hình xử lý vi phạm bản quyền của Anh được đánh giá khá thành công do có sự phối hợp của Chính phủ, các nhà sở hữu quyền và các đơn vị quảng cáo. Đối với các trang vi phạm ở nước ngoài, biện pháp chặn tên miền, chặn địa chỉ IP (Internet Protocol - Giao thức Internet) và yêu cầu doanh nghiệp trong nước không đặt quảng cáo được xem là phương án tối ưu.

Theo Ông Michael Schlesinger, Phó Chủ tịch, Cố vấn pháp lý Khu vực châu Á - Thái Binh Dương, Hiệp hội Điện ảnh Singapore, chặn trang web không phải là một chiến lược độc lập và không phải phương án hiệu quả ngay tức khắc vì vậy cần phối hợp với chiến lược thực thi tổng thể. Tuy nhiên, việc chặn trang web vi phạm kết hợp với việc xóa bỏ chúng khỏi công cụ tìm kiếm có thể làm giảm tới 75% lượng truy cập lậu và giúp tăng đáng kể mức tiêu thụ video hợp pháp. 

Tại Hàn Quốc, quốc gia có hệ thống bảo vệ bản quyền hàng đầu, cơ quan chức năng sở hữu hệ thống phát hiện vi phạm tự động và áp dụng chế tài cực kỳ nghiêm khắc, hình sự hóa vi phạm bản quyền với mức phạt tù lên đến 5 năm. Tại Malaysia, nỗ lực bảo vệ IP được tiếp cận từ gốc rễ thông qua giáo dục, đưa sở hữu trí tuệ vào giảng dạy tại đại học để nâng cao ý thức xã hội, đồng thời sửa đổi luật để hình sự hóa các hành vi phát trực tuyến bất hợp pháp.

Biến tâm lý "sợ bị phạt" thành sự tự nguyện

Thực tế, việc áp dụng chế tài nghiêm khắc trên không gian mạng xuyên biên giới không bao giờ là đủ, bởi các trang web lậu có tính di chuyển rất cao và dễ dàng đổi tên miền. Theo TS. Lê Vũ Vân Anh, cần có giải pháp thực tiễn và mang tính gốc rễ hơn để đưa việc tôn trọng bản quyền trở thành một chuẩn mực đạo đức, thay vì chỉ là một khái niệm pháp lý khô khan.

"Thứ nhất, để thay đổi hành vi của người dùng, ngành công nghiệp nội dung phải cung cấp các lựa chọn hợp pháp với mức giá phù hợp với thu nhập thực tế tại Việt Nam", TS. Vân Anh phân tích, "Lấy ví dụ điển hình từ nền tảng Spotify. Ngành âm nhạc không chiến thắng nạn vi phạm bản quyền nhờ luật pháp, mà nhờ một mô hình kinh doanh khiến việc nghe nhạc hợp pháp trở nên tiện lợi và hợp lý hơn việc tải lậu". Đó là bài học về việc dùng thị trường để giải quyết bài toán thị trường.

Thứ hai, hệ thống giáo dục cần đóng vai trò dẫn dắt, đưa quyền tác giả vào trong bối cảnh của sự sáng tạo và đóng góp văn hóa, giúp người dân hiểu rằng việc trả tiền bản quyền là để nuôi dưỡng các thế hệ nghệ sĩ tiếp theo. 

Cuối cùng, cốt lõi của sự chuyển dịch nằm ở việc xây dựng một môi trường mà người dùng cảm thấy tự hào vì đang ủng hộ người sáng tạo, biến việc tuân thủ pháp luật từ tâm lý "sợ bị phạt" thành sự tự nguyện tôn trọng chuẩn mực chung của xã hội. Khi đạt được sự cân bằng giữa việc thực thi pháp luật linh hoạt, đào tạo đội ngũ tư pháp và xây dựng ý thức bảo vệ quyền SHTT trong công chúng, Việt Nam có thể bền vững trong cuộc chiến bảo vệ bản quyền số.