Dẹp lò mổ chui, phải chặn từ đầu ra (Kỳ 3)

Thịt rời lò mổ, ai kiểm soát?

Điểm giết mổ là nơi phát sinh rủi ro, nhưng rủi ro có bị chặn lại hay không còn phụ thuộc vào việc thịt rời cơ sở có giấy tờ hay không, đi qua đầu mối nào, vào chợ dân sinh hay bếp ăn tập thể, khi đến tay người tiêu dùng chúng có được kiểm soát hay thả trôi?

Nếu một con lợn được đưa vào cơ sở giết mổ mà chưa có giấy kiểm dịch, câu hỏi không chỉ là hồ sơ đó có được bổ sung sau hay không. Mà là trước khi giết mổ, vật nuôi được kiểm soát nguồn gốc, sức khỏe và điều kiện lưu thông thế nào. Nếu camera không trích xuất được, vấn đề không chỉ là thiết bị hỏng. Mà là công cụ đối chiếu quá trình nhập lợn, giết mổ, lưu trữ và đưa sản phẩm ra thị trường đã không phát huy được vai trò theo quy trình vốn được ban hành rất khắt khe.

Ở đây, rủi ro không dừng lại ở một sạp thịt, một cá thể lợn hay một cơ sở cụ thể. Rủi ro nằm ở chỗ khi sản phẩm đã rời điểm mổ, mọi dấu vết kiểm soát nếu không được ghi nhận đầy đủ từ đầu sẽ rất khó khôi phục. Nguồn gốc vật nuôi, tình trạng sức khỏe trước giết mổ, điều kiện vệ sinh trong ca mổ, người tiếp nhận sản phẩm sau đó - tất cả đều phải được nối bằng hồ sơ chứng từ và bằng cả trách nhiệm. Nếu một mắt xích bị bỏ trống, chuỗi truy xuất sẽ bị đứt gãy.

Ông Nguyễn Mạnh Hà - Phó Chủ tịch UBND xã Trần Phú cho biết, địa phương đã bố trí nơi làm việc cho cán bộ thú y tại khu giết mổ tập trung để phục vụ công tác kiểm soát. Tuy nhiên, khu vực này hiện chưa có cán bộ thú y chuyên trách thường trực, xã đang hoàn tất các thủ tục và trình các cấp có thẩm quyền để sớm bố trí cán bộ thú y trước ngày 30/6.

Khi 2 cơ sở chưa đủ điều kiện vẫn có thể hoạt động ngay trong khu giết mổ tập trung, không thể chỉ nhìn đây là vi phạm riêng của hộ kinh doanh. Câu hỏi cần đặt ra là khâu kiểm tra, giám sát tại địa bàn đã vận hành đến đâu; ai kiểm soát từng ca mổ, ai xác nhận sản phẩm trước khi rời điểm, ai chịu trách nhiệm nếu hồ sơ kiểm dịch, dấu kiểm soát, camera và sổ ghi chép không được thực hiện đầy đủ. Trách nhiệm ấy cần được làm rõ theo từng khâu, thay vì chỉ dừng ở việc xử lý cơ sở vi phạm.

Có khu giết mổ tập trung là điều kiện cần, nhưng là chưa đủ và không thể thay thế quy trình. Khi cán bộ thú y chuyên trách chưa thường trực, việc xác nhận điều kiện vệ sinh thú y tại chỗ chưa thể vận hành như một chốt kiểm soát đầy đủ. Nếu đầu ra không được siết chặt, sản phẩm chưa đủ điều kiện vẫn có thể rời điểm mổ, đi qua đầu mối thu mua, vào chợ và lên mâm cơm.

Những câu hỏi đó phải được đặt ra ngay trong giai đoạn chuyển tiếp, không thể chờ đến khi hoàn tất sắp xếp rồi mới hậu kiểm, bổ sung. Thịt sau giết mổ không chờ quy trình hoàn thiện mới ra thị trường. Nếu quy trình chậm một bước, sản phẩm không đủ điều kiện có thể đã đi trước nhiều bước, để đến tay người tiêu dùng.

Ông Phan Quang Minh - Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi và Thú y, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhìn nhận, quy định pháp lý về kiểm dịch, kiểm soát giết mổ đã có; vấn đề nằm ở khâu thực thi. Quản lý an toàn thực phẩm phải theo chuỗi. Chỉ cần một khâu, một cá nhân không thực hiện đúng, toàn bộ chuỗi kiểm soát có thể bị ảnh hưởng.

Lò mổ chui không tồn tại một mình. Nó tồn tại khi có người vận chuyển, có nơi thu mua, có điểm bán, có kênh tiêu thụ và có cả những khoảng hở trong kiểm soát. Một điểm mổ vi phạm chỉ thực sự bị loại khỏi thị trường khi sản phẩm từ điểm đó không còn đường đi tiếp. Ngược lại, nếu thịt không rõ điều kiện kiểm soát vẫn có nơi nhận, việc dừng hoạt động cơ sở chỉ xử lý phần ngọn.

Chặn đầu ra mới khóa được vi phạm

Cơ sở giết mổ là nơi phát sinh rủi ro. Nhưng điểm tiêu thụ mới là nơi quyết định rủi ro ấy có bị chặn lại hay tiếp tục đi vào bữa ăn của người dân. Một miếng thịt không đủ giấy tờ nếu bị từ chối tại chợ sẽ mất đường lưu thông. Ngược lại, nếu đầu ra vẫn thoáng, việc dẹp lò mổ chui sẽ luôn trong tình trạng chạy theo vi phạm.

Người tiêu dùng không thể dùng mắt thường để phân biệt đâu là thịt đã qua kiểm dịch, đâu là thịt lọt qua khoảng trống kiểm soát. Trách nhiệm bảo vệ bữa ăn vì thế phải được đặt trước quầy bán, trước cửa bếp ăn và trước khi thực phẩm lên mâm cơm của mỗi gia đình.

Vấn đề kiểm soát chuỗi cung ứng từng bộc lộ rõ qua vụ đường dây tiêu thụ gần 300 tấn lợn nghi nhiễm bệnh bị phát hiện tại Hà Nội. Bài học từ vụ việc này không chỉ nằm ở khâu thu gom, vận chuyển hay giết mổ. Điều đáng lo hơn là đường đi của sản phẩm sau giết mổ, nhất là khi số thịt này có liên quan đến chợ dân sinh và bếp ăn trường học.

Khi một sản phẩm không đủ điều kiện vẫn có thể đi qua nhiều khâu, từ thu gom, vận chuyển, giết mổ đến tiêu thụ, rủi ro không còn nằm trong phạm vi một điểm mổ. Rủi ro đã đi vào chuỗi cung ứng thực phẩm. Và khi đã đi vào chuỗi, trách nhiệm không nằm ở một mắt xích đơn lẻ.

Tại hội nghị thông tin về chuyên án triệt phá đường dây tiêu thụ 300 tấn lợn bệnh, Trung tướng Nguyễn Thanh Tùng - Giám đốc Công an TP Hà Nội cho rằng cần làm rõ nguyên nhân số lượng lớn lợn ốm, lợn chết ra vào địa bàn trong thời gian dài mà chính quyền cơ sở không phát hiện; đồng thời xác minh có hay không sự buông lỏng quản lý, tiếp tay cho vi phạm.

Khi lỗ hổng kiểm soát đã trở thành chuỗi, không thể vá bằng những đợt ra quân. Chuỗi ấy phải được vận hành bằng trách nhiệm mỗi ngày. Người vận chuyển phải chứng minh được nguồn gốc hàng hóa. Điểm thu mua phải biết rõ sản phẩm đến từ đâu. Chợ dân sinh phải kiểm tra điều kiện đầu vào. Bếp ăn tập thể phải loại bỏ nguồn hàng không đủ chứng từ. Chính quyền cơ sở phải nắm chắc địa bàn. Cán bộ thú y phải kiểm soát đúng quy trình. Nếu mỗi khâu chỉ làm một phần, hoặc làm theo kiểu đối phó, rủi ro sẽ đi qua chính các khoảng trống đó.

Tại họp báo thường kỳ của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Thứ trưởng Phùng Đức Tiến cho rằng, công tác quản lý giết mổ, kiểm dịch và phòng, chống dịch bệnh luôn phức tạp, đặc biệt trong bối cảnh mô hình giết mổ nhỏ lẻ vẫn chiếm tỷ trọng lớn.

Bên cạnh đó, việc động vật và sản phẩm động vật được vận chuyển qua nhiều địa phương cũng khiến công tác kiểm soát trở nên khó khăn hơn, nhất là khi nguồn nhân lực còn hạn chế.

Thời gian tới, Thứ trưởng Phùng Đức Tiến yêu cầu các đơn vị liên quan rà soát và đề xuất điều chỉnh các quy định không còn phù hợp với thực tế; siết chặt kỷ luật, xác định rõ trách nhiệm ở từng khâu trong chuỗi sản xuất - tiêu thụ.

Quy trình không thiếu. Thứ còn chưa đủ là trách nhiệm thực thi đến cùng ở từng khâu. Khi quy định đã có mà vi phạm vẫn tồn tại, vấn đề không chỉ nằm ở nhận thức của hộ giết mổ. Mà ở hiệu lực thực thi: kiểm tra có thường xuyên hay không, xử lý đã đủ sức răn đe hay chưa, trách nhiệm có được truy đến cùng hay bỏ ngỏ.

Dẹp lò mổ chui không phải để làm đẹp số liệu. Đó là yêu cầu bảo vệ sức khỏe người dân, lập lại trật tự trong giết mổ và siết trách nhiệm quản lý từ cơ sở. Chỉ khi chặn được đầu ra, việc xóa lò mổ chui mới đi vào thực chất.