Giải mã dấu tích thời đại đồ đồng tại Trung Quốc

Từ những ngôi đền cổ ở Ai Cập đến các khu định cư thời đại đồng ở Romania, hành trình khảo cổ của ông Vương Bằng - nhà khảo cổ học đến từ tỉnh Liêu Ninh, Đông Bắc Trung Quốc - đã đưa ông đi qua nhiều vùng đất xa xôi trên thế giới. Tuy nhiên, chính khu di chỉ Husta ở Khu tự trị Tân Cương mới là nơi giúp ông ghi dấu ấn nổi bật trong giới khảo cổ học Trung Quốc.

Hiện 45 tuổi, ông Vương Bằng cho biết niềm đam mê khảo cổ đã hình thành từ thời sinh viên. Tính cách yêu thích khám phá, không muốn gắn bó với cuộc sống đô thị đã khiến ông lựa chọn làm việc tại những khu vực hẻo lánh và giàu bí ẩn lịch sử.

Từ năm 2021, ông dẫn đầu nhóm khảo cổ nghiên cứu và khai quật di chỉ Husta tại châu tự trị Mông Cổ Bortala, Tân Cương. Trong tiếng Mông Cổ, "Husta" có nghĩa là "nơi có nhiều cây bạch dương", gợi hình ảnh đồng cỏ màu mỡ và thảm thực vật phong phú. Tuy nhiên, bên dưới vùng đất này lại ẩn chứa một khu định cư lớn từ thời đại đồ đồng có niên đại khoảng 3.600 năm.

Với diện tích khoảng 12 km², Husta được đánh giá là khu định cư thời đại đồ đồng lớn và cổ xưa nhất từng được phát hiện tại khu vực này. Di chỉ hiện nằm trong danh sách đề cử "10 phát hiện khảo cổ hàng đầu Trung Quốc năm 2025".

Theo các nhà nghiên cứu, một trong những điểm đặc biệt của Husta là quy hoạch kiến trúc tương đối hoàn chỉnh và có tổ chức. Từ góc nhìn trên cao, khu vực này cho thấy sự phân bố theo trục Bắc - Nam với các chòi canh quân sự, khu dân cư trung tâm, nghĩa địa và nhiều công trình phụ trợ khác, phản ánh mô hình khu định cư tiền sử kết hợp chức năng phòng thủ và sinh hoạt.

Ông Vương Bằng cho biết nhóm nghiên cứu đã phát hiện nền nhà đá, hệ thống dẫn nước và công trình chống lũ, cho thấy cư dân thời đại đồ đồng tại đây sở hữu trình độ quy hoạch khá phát triển.

Trong năm 2025, nhóm khảo cổ tiếp tục khai quật hai ngôi mộ nhỏ ký hiệu Z3 và Z4 ở phía Đông khu di chỉ. Điều đáng chú ý là dựa trên cấu trúc mộ và tập tục mai táng, các nhà khảo cổ xác định hai ngôi mộ này thuộc thời Tùy và Đường, tức tồn tại muộn hơn nhiều so với niên đại ban đầu của khu định cư.

Phát hiện này cho thấy khu nghĩa địa tại Husta có thể đã được sử dụng liên tục qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau.

Bên cạnh kiến trúc, nhiều hiện vật có giá trị lớn cũng được tìm thấy tại đây. Trong số đó, nổi bật là một con dao đồng thiếc được phát hiện trong mộ Z1. Dù bị vỡ thành nhiều mảnh, kết quả phân tích cho thấy hiện vật có niên đại khoảng 2600-2800 trước Công nguyên, thuộc nhóm đồ đồng cổ nhất từng được phát hiện tại Trung Quốc.

Riêng mộ Z1 đã cung cấp hơn 300 hiện vật, bao gồm đồ trang sức bằng ngọc lam và mã não, lư hương, bình gốm cùng nhiều vật dụng nghi lễ.

Theo ông Vương Bằng, hiện vật gây ấn tượng sâu sắc nhất là phần đầu quyền trượng được chạm khắc hình khuôn mặt người. Trên khối đá nhỏ chỉ bằng lòng bàn tay, nghệ nhân cổ đại đã khắc họa khuôn mặt với gò má cao, sống mũi thẳng, biểu cảm nghiêm nghị cùng chiếc mũ phẳng trên đầu. Đặc biệt, phần mắt được khảm đồng màu xanh ngọc tạo điểm nhấn nổi bật.

Nhà sử học nghệ thuật Vương Tuyết nhận định hiện vật không chỉ phản ánh kỹ thuật chế tác đồ đồng tinh xảo mà còn cho thấy tư duy thẩm mỹ, trí tưởng tượng và nhận thức của cư dân cổ đại về quyền lực và bản sắc xã hội.

Qua đối chiếu với các di chỉ cùng thời, nhóm nghiên cứu nhận thấy mộ Z1 mang dấu ấn văn hóa từ cả hai phía dãy Altai - kéo dài từ thảo nguyên Á - Âu ở phía Tây tới các khu vực lân cận phía Đông. Điều này cho thấy Husta từng là điểm giao thoa giữa các nền văn minh và kỹ thuật cổ đại.

Nhiều năm sinh sống và làm việc tại hiện trường khảo cổ cũng khiến ông Vương Bằng dần trở thành "người Tân Cương mới". Tuy nhiên, ông cho biết những ngày đầu làm việc tại vùng biên viễn không hề dễ dàng.

Điều kiện thời tiết khắc nghiệt với các đợt hạn kéo dài xen kẽ mưa lũ bất ngờ thường khiến nhóm khảo cổ mất ngủ vì lo ngại lũ quét. Cuộc sống thiếu thốn cũng là thử thách lớn khi cả nhóm chỉ có thể vào thị trấn mua nhu yếu phẩm hoặc tắm rửa khoảng một đến hai lần mỗi tháng.

Ngoài ra, khu vực khai quật còn có nhiều loài rắn độc sinh sống trên đồng cỏ. Tuy nhiên, theo thời gian, các thành viên trong đoàn đã quen với điều kiện khắc nghiệt nơi đây.