"Hộ chiếu xanh" cho hàng Việt xuất khẩu

Từ áp lực đến tuân thủ

Năm 2026 được xem là một bước ngoặt mới của xuất khẩu thực phẩm Việt Nam, khi các tiêu chuẩn xanh, tính minh bạch và trách nhiệm không còn là lựa chọn, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để đi vào các thị trường lớn. Phát biểu tại hội thảo "Hộ chiếu xanh cho thực phẩm Việt" vừa tổ chức ở TP Hồ Chí Minh ngày 10/4, bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh đây là cơ hội chiến lược để doanh nghiệp.

Việt tái định vị trong chuỗi giá trị quốc tế, chuyển từ cạnh tranh bằng chi phí thấp sang cạnh tranh bằng chất lượng, giá trị và uy tín. Hiện đã có hơn 70% khách hàng sẵn sàng chi trả cao hơn cho sản phẩm thân thiện môi trường; hệ thống phân phối quốc tế ngày càng siết chặt tiêu chí phát triển bền vững; còn các quy định pháp lý mới lại buộc doanh nghiệp phải kiểm soát phát thải, truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng.

Thực chất, "xanh hóa" trong ngành F&B không phải một phong trào nhất thời, mà là hệ quả của sự thay đổi từ hành vi tiêu dùng đến thể chế thị trường. Người mua không chỉ muốn "ăn ngon", mà còn muốn "ăn an toàn" và "ăn có trách nhiệm". Nhưng người tiêu dùng không thể tự kiểm chứng sản phẩm được trồng ở đâu, có dùng hóa chất hay không, có liên quan đến phá rừng hay bóc lột lao động hay không.

Vì vậy, thị trường buộc doanh nghiệp phải "nâng cấp" hàng xuất khẩu lên thành tiêu chuẩn và có chứng nhận. Một logo như EU Organic hay GlobalG.A.P. giờ đây không chỉ là nhãn mác, mà là lời bảo chứng để nhà mua hàng ra quyết định. Tại châu Âu, tiêu dùng xanh đã từ sở thích cá nhân trở thành chuẩn mực xã hội; từ đó tạo phản ứng dây chuyền, khiến nhà bán lẻ chuyển rủi ro về phía nhà cung cấp, còn chính phủ thì thể chế hóa thành những hàng rào kỹ thuật như EU Green Deal, Farm to Fork hay quy định chống phá rừng EUDR.

Xây hệ thống niềm tin

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ Việt Nam không thiếu sản phẩm tốt, nhưng đang thiếu một hệ thống đủ mạnh để chứng minh giá trị của sản phẩm đó. Ông Hoàng Văn Việt, Chủ tịch Cộng đồng doanh nhân trí thức Toàn cầu (GIBA), cho biết kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản Việt Nam đã tăng từ khoảng 41 tỷ USD năm 2020 lên hơn 62 tỷ USD năm 2024; riêng thị trường EU đạt khoảng 3,8 tỷ EUR vào năm 2024. Song nghịch lý là quy mô xuất khẩu tăng nhanh nhưng tỷ trọng giá trị gia tăng vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Theo ông Việt, vấn đề cốt lõi không chỉ ở "good product", mà còn ở "good system". Thị trường cao cấp không mua riêng một trái xoài, một con tôm hay một lô cà phê; họ mua cả hệ thống quản trị, truy xuất và trách nhiệm đứng phía sau những sản phẩm ấy.

Bởi vậy, "hộ chiếu xanh" không thể hiểu là một tờ giấy hay một chứng chỉ đơn lẻ. Đó là tổ hợp của bốn điều kiện: tuân thủ pháp lý về an toàn thực phẩm, ghi nhãn và dư lượng; hệ thống chứng nhận theo chuẩn quốc tế; tính minh bạch trong truy xuất nguồn gốc; và trách nhiệm với môi trường, xã hội.

Bà Liney Weishappel, Tổng Giám đốc kiêm Đồng sáng lập AllMadeViet, nhấn mạnh xanh hóa không còn là lựa chọn tự nguyện nếu doanh nghiệp muốn vào EU, Mỹ hay Nhật Bản. Muốn chuyển mình từ nhà cung ứng giá rẻ thành đối tác chiến lược đáng tin cậy, doanh nghiệp phải kiện toàn sản xuất trên bốn trụ cột: an toàn chất lượng, minh bạch truy xuất, quản lý môi trường và tuân thủ đạo đức xã hội. Đồng thời, cần đi theo lộ trình sáu bước bài bản, từ xác định phân khúc thị trường, hiểu yêu cầu người mua, đánh giá khoảng cách, xây lộ trình trọng tâm 1-3 năm, ưu tiên giải pháp chi phí thấp nhưng tác động cao, đến tích hợp vào hệ sinh thái viện, trường, hiệp hội và cơ quan xúc tiến.

Nói cách khác, muốn có "hộ chiếu xanh" cho hàng Việt, doanh nghiệp không thể tiếp tục tư duy làm chứng nhận theo phong trào, càng không thể chỉ chăm chăm bán rẻ để chốt đơn ngắn hạn. Logic đúng phải là thị trường trước, chứng nhận sau, rồi mới đến định vị sản phẩm. Chứng nhận phù hợp sẽ mở ra cánh cửa phù hợp: xoài tươi muốn vào siêu thị châu Âu phải ưu tiên GlobalG.A.P.; tôm muốn bán giá cao cần hướng tới ASC; cà phê muốn bước vào phân khúc cao cấp phải gắn với Organic và Fairtrade.

Chìa khóa sau cùng không nằm ở bộ hồ sơ để thông quan, mà ở việc kiến tạo một hệ thống niềm tin bền vững. Khi hàng Việt xuất khẩu được cả chất lượng, sự minh bạch và đạo đức môi trường, đó mới là lúc "Thương hiệu Việt" có tấm hộ chiếu giá trị nhất để đi xa trên thị trường toàn cầu.