Tranh chấp thương mại quốc tế gia tăng mạnh buộc doanh nghiệp Việt phải thay đổi tư duy, chuyển từ xử lý sự cố sang quản trị rủi ro ngay từ khi ký hợp đồng.
Những cú sốc từ hợp đồng quốc tế
Một doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu 21 container hồ tiêu sang Karachi, Pakistan đã mất gần 600.000 USD sau nhiều tháng bị đối tác kéo dài thanh toán, cung cấp chứng từ giả và gây áp lực giảm giá hàng hóa. Vụ việc vừa được Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam (VPSA) cảnh báo cho thấy một thực tế đáng lo ngại khi doanh nghiệp Việt đang ngày càng trở thành mục tiêu của các hình thức lừa đảo thương mại xuyên biên giới tinh vi hơn.
Kịch bản quen thuộc vẫn lặp lại. Đối tác sử dụng nhiều pháp nhân trung gian để tạo uy tín, không đặt cọc nhưng liên tục thúc ép giao hàng. Sau khi hàng cập cảng, bên mua trì hoãn thanh toán bằng hàng loạt lý do như chờ xác nhận ngân hàng hay hoàn thiện hồ sơ. Hàng hóa bị lưu cảng kéo dài làm phát sinh chi phí logistics lớn, buộc doanh nghiệp Việt chấp nhận giảm giá khoảng 25% để giảm thiệt hại nhưng cuối cùng vẫn không thu hồi đủ tiền hàng.
Một doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu 21 container hồ tiêu sang Karachi, Pakistan đã mất gần 600.000 USD sau nhiều tháng bị đối tác kéo dài thanh toán, cung cấp chứng từ giả và gây áp lực giảm giá hàng hóa.
Đây không còn là câu chuyện cá biệt. Trước đó, vụ gần 100 container hạt điều của một doanh nghiệp Việt xuất khẩu sang Italia từng gây chấn động cộng đồng doanh nghiệp khi các đối tượng nước ngoài tìm cách chiếm đoạt bộ chứng từ gốc để lấy hàng. Giá trị lô hàng lên tới hàng trăm tỷ đồng. Nhiều doanh nghiệp Việt chỉ kịp ngăn thiệt hại sau khi cơ quan chức năng và hệ thống Thương vụ Việt Nam tại nước ngoài vào cuộc khẩn cấp.
Những vụ việc liên tiếp xảy ra cho thấy tranh chấp thương mại quốc tế đang bước sang giai đoạn mới với quy mô lớn hơn, thủ đoạn phức tạp hơn và thiệt hại nặng nề hơn. Điều đáng nói là nhiều doanh nghiệp vẫn bước vào các giao dịch quốc tế bằng tâm lý tin tưởng kinh nghiệm kinh doanh thay vì kiểm soát pháp lý.
Sáng 28/5 tại TP Hồ Chí Minh, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), Hội Luật gia Việt Nam và Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh đã tổ chức Diễn đàn Kết nối Cộng đồng ADR trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026. Hơn 200 trọng tài viên, luật sư, chuyên gia pháp lý và doanh nghiệp tham dự đã cùng nhìn nhận một thực tế rằng tranh chấp thương mại hiện nay phản chiếu rất rõ những "điểm nóng" của nền kinh tế.
PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng cùng với tốc độ mở rộng đầu tư và giao dịch xuyên biên giới, tranh chấp thương mại không còn đơn thuần là xử lý hậu quả mà phải trở thành một phần trong chiến lược quản trị doanh nghiệp.
Theo ông Nghĩa, các cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế như trọng tài và hòa giải ngày càng được doanh nghiệp quốc tế ưu tiên nhờ tính linh hoạt, bảo mật và tiết kiệm thời gian. VIAC hiện có gần 200 trọng tài viên hoạt động trong nhiều lĩnh vực và vừa ban hành Quy tắc Tố tụng Trọng tài 2026 với nhiều cải cách tiệm cận chuẩn quốc tế như gộp nhiều tranh chấp trong nhiều hợp đồng, mở rộng thủ tục rút gọn và tăng cường số hóa thông qua nền tảng VIAC eCase.
Không thể làm ăn bằng cảm tính
Theo LS. Nguyễn Tuấn Phát, Công ty Luật TNHH DIMAC, các nhóm tranh chấp lớn hiện nay tập trung ở mua bán hàng hóa, xây dựng hạ tầng, bất động sản, tài chính ngân hàng và đầu tư xuyên biên giới. Trong đó, tranh chấp mua bán hàng hóa đang đứng đầu do Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Ông Phát nhận định Việt Nam là quốc gia định hướng xuất khẩu nên mọi biến động địa chính trị hay thay đổi chính sách thương mại quốc tế đều tác động trực tiếp đến doanh nghiệp trong nước. Những dự án hạ tầng lớn như cảng biển, sân bay, đường sắt hay logistics cũng sẽ kéo theo nguy cơ tranh chấp tăng mạnh trong thời gian tới.
Ở góc độ thực tiễn doanh nghiệp, LS. Ngô Quỳnh Anh, Luật sư Điều hành Công ty Luật TNHH ATIM cho rằng phần lớn doanh nghiệp Việt chỉ nghĩ đến quản trị rủi ro khi tranh chấp đã xảy ra. Trong khi đó, hệ thống pháp luật về hợp đồng và trọng tài tại Việt Nam thực tế đã khá đầy đủ.
"Rất nhiều doanh nghiệp ký hợp đồng trong tâm thế vui vẻ, tin tưởng đối tác nên gần như không nghĩ đến khả năng xảy ra tranh chấp", bà Quỳnh Anh, chia sẻ. Nhiều doanh nghiệp sau khi ký hợp đồng đã bỏ quên toàn bộ điều khoản cam kết, không lưu giữ email, chứng từ hay dữ liệu giao dịch. Khi tranh chấp phát sinh thì không còn đủ chứng cứ để bảo vệ mình.
Các chuyên gia cho rằng, Việt Nam là quốc gia có lợi thế xuất khẩu nên mọi biến động địa chính trị, hay thay đổi chính sách thương mại quốc tế đều tác động trực tiếp đến doanh nghiệp trong nước.
Ông Trần Việt Anh, Chủ tịch Hiệp hội Tái chế chất thải Việt Nam, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP Hồ Chí Minh (HUBA), Tổng Lãnh sự Danh dự Pakistan tại TP Hồ Chí Minh, Trọng tài viên VIAC cho rằng doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện là nhóm yếu thế nhất về năng lực pháp lý. Nhiều doanh nghiệp doanh thu hàng chục tỷ đồng mỗi năm vẫn chưa từng thuê luật sư hay xây dựng bộ phận pháp chế riêng vì lo ngại chi phí. Tâm lý phổ biến vẫn là xảy ra sự cố mới tìm luật sư xử lý.
Nhưng trong môi trường thương mại quốc tế đầy biến động hiện nay, chi phí phòng ngừa luôn thấp hơn rất nhiều so với chi phí tranh chấp. Một vụ kiện xuyên biên giới có thể kéo dài nhiều năm, làm đứt gãy dòng tiền, mất thị trường và ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín doanh nghiệp.
Điều thị trường đang đặt ra không còn là câu hỏi làm sao thắng kiện, mà là làm sao để không rơi vào tranh chấp ngay từ đầu. Muốn vậy, nhiều chuyên gia cho rằng, doanh nghiệp phải thay đổi tư duy từ "xử lý tranh chấp" sang "quản trị rủi ro" ngay khi đặt bút ký hợp đồng. Đó không chỉ là yêu cầu pháp lý mà đang trở thành điều kiện sống còn trong cuộc chơi thương mại toàn cầu.
Bình luận (0)