Xuất khẩu nông lâm thủy sản năm 2026: Hóa giải "sức ép" toàn cầu, bứt phá mục tiêu 74,2 tỷ USD

Thực hiện nhiệm vụ Chính phủ giao, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chủ trì, phối hợp với Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cùng các địa phương, hiệp hội ngành hàng tổ chức "Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông lâm thủy sản, phấn đấu đạt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu năm 2026".

Tâm thế giữa "vòng xoáy" bảo hộ và rào cản kỹ thuật

Năm 2026 được dự báo là một năm đầy thử thách cho các nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam. Tăng trưởng thương mại toàn cầu có dấu hiệu chững lại dưới tác động của các xung đột địa chính trị và áp lực lạm phát dai dẳng tại các thị trường tiêu thụ chính. Đặc biệt, xu hướng bảo hộ mậu dịch đang chuyển dịch hình thái, núp bóng dưới các "tiêu chuẩn kỹ thuật" và "cam kết môi trường" ngày càng khắt khe.

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết: "Năm 2025, nông nghiệp được đánh giá là một trong những điểm sáng đóng góp vào tăng kinh tế, ổn định kinh tế vĩ mô của đất nước. Tốc độ tăng trưởng toàn ngành đạt 3,78% (vượt so với kế hoạch đề ra đầu kỳ là 2,5 - 3%/năm); Kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản lập kỷ lục mới đạt 70,09 tỷ USD. Trong 4 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 23,04 tỷ USD, tăng 5,4% so với cùng kỳ; nhập khẩu đạt 17,65 tỷ USD, tăng 12% so với cùng kỳ; cán cân thương mại tiếp tục duy trì thặng dư. Đây là thành tựu của sự chỉ đạo điều hành quyết liệt, chủ động, linh hoạt trước các thách thức của thiên tai, biến đổi khí hậu và tác động của thị trường trong và ngoài nước của Đảng, Chính phủ; sự phối hợp hiệu quả của các Bộ, ngành, địa phương trong điều hành sản xuất, cải cách thủ tục hành chính, thực thi các chính sách hỗ trợ nông dân, doanh nghiệp; đặc biệt là nỗ lực bền bỉ của người nông dân và các doanh nghiệp nông nghiệp…"

Trước thực trạng đó, con số 74,2 tỷ USD không chỉ là một chỉ tiêu tăng trưởng về kim ngạch, mà là lời khẳng định về năng lực thích ứng và sức bật của nông nghiệp Việt Nam trong một trật tự thương mại mới.

Xanh hóa" và Chế biến sâu: Trục xương sống của giá trị gia tăng

Sự thay đổi quan trọng nhất được ghi nhận tại hội nghị chính là tư duy chiến lược: Chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy "sản xuất nông nghiệp" (lấy số lượng làm gốc) sang "kinh tế nông nghiệp" (lấy giá trị và hiệu quả làm đích).

Hai ngành hàng chủ lực này đang chịu áp lực trực diện nhất từ các quy định quốc tế, nhưng cũng là những đơn vị tiên phong trong chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), trọng tâm của năm 2026 là tháo gỡ hoàn toàn "thẻ vàng" IUU và minh bạch hóa chuỗi cung ứng tôm, cá tra. Việc áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn – tận dụng phụ phẩm thủy sản để tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng như collagen, bột cá – không chỉ giúp giảm giá thành mà còn là chìa khóa để đáp ứng tiêu chuẩn Net Zero.

Thời kỳ xuất khẩu thô đã lùi vào dĩ vãng. Chiến lược hiện nay là đẩy mạnh khâu thiết kế, xây dựng thương hiệu nội thất Việt Nam và sử dụng 100% gỗ có chứng chỉ quản lý rừng bền vững (FSC). Điều này giúp gỗ Việt thâm nhập sâu vào phân khúc cao cấp tại Âu - Mỹ, nơi người tiêu dùng sẵn sàng chi trả cao hơn cho các sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng.

Mặc dù dư địa tại các thị trường Trung Quốc và các nước CPTPP là rất lớn, nhưng ngành rau quả, dừa và điều vẫn đang đối mặt với bài toán "được mùa mất giá". Đại diện Hiệp hội Rau quả Việt Nam nhấn mạnh tại hội nghị:

Việc đầu tư vào hệ thống kho lạnh và dây chuyền chế biến sâu được xác định là nhiệm vụ sống còn để kéo dài thời gian bảo quản và đa dạng hóa danh mục sản phẩm, giảm thiểu rủi ro từ việc phụ thuộc vào một vài thị trường đơn lẻ.

Để hiện thực hóa mục tiêu 74,2 tỷ USD, nguồn lực tài chính đóng vai trò then chốt. Ngân hàng Nhà nước (NHNN) khẳng định sẽ tiếp tục triển khai các gói tín dụng ưu đãi, tập trung vào hai mũi nhọn:

Ưu tiên hạn mức và lãi suất cho các doanh nghiệp có dự án chuyển đổi xanh, giảm phát thải carbon và đầu tư công nghệ chế biến sâu. Đây là bước đi chiến lược để hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các rào cản kỹ thuật quốc tế.

Rà soát, đơn giản hóa quy trình tiếp cận vốn cho các Hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME). Việc khơi thông dòng vốn giúp các đơn vị này có đủ nguồn lực để tái cơ cấu sản xuất, duy trì chuỗi cung ứng trong bối cảnh chi phí logistics và vật tư đầu vào vẫn ở mức cao.

Tận dụng FTA và Mạng lưới đối ngoại

Việt Nam hiện sở hữu lợi thế lớn từ mạng lưới các Hiệp định thương mại tự do (FTA) rộng khắp. Tuy nhiên, việc "thẩm thấu" các ưu đãi thuế quan vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.

Hội nghị xác định việc nâng cao vai trò của hệ thống Thương vụ và Tham tán Thương mại tại nước ngoài là nhiệm vụ then chốt. Thay vì chỉ cung cấp thông tin thị trường thụ động, các cơ quan này cần đóng vai trò là "hệ thống cảnh báo sớm" về các vụ kiện phòng vệ thương mại và thay đổi chính sách kỹ thuật tại nước sở tại.

Đồng thời, chiến lược đa dạng hóa thị trường sang khu vực Trung Đông (với tiêu chuẩn Halal), Châu Phi và đẩy mạnh xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc sẽ giúp nông sản Việt Nam giảm bớt sự lệ thuộc vào các thị trường truyền thống, tạo thế chủ động trong mọi tình huống.

Những chia sẻ từ UBND tỉnh Cà Mau đã phác họa bức tranh thực tế với những nút thắt về hạ tầng logistics tại ĐBSCL – vùng nguyên liệu lớn nhất cả nước. Chi phí vận chuyển cao và sự đứt gãy trong liên kết vùng đang làm giảm sức cạnh tranh của nông sản Việt.

Các địa phương kiến nghị Chính phủ cần: Tạo chủ động cho địa phương trong quản lý vùng trồng, vùng nuôi; Minh bạch hóa mã số vùng trồng thông qua dữ liệu số. Chỉ khi dữ liệu được kết nối đồng bộ từ cánh đồng đến cửa khẩu, nông sản Việt mới thực sự "nói chuyện" được với thế giới bằng ngôn ngữ của sự minh bạch.

Kết thúc hội nghị, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã gửi đi thông điệp: "Chủ động - Trách nhiệm - Đoàn kết". Con số 74,2 tỷ USD không phải là một đích đến xa vời nếu có sự đồng lòng từ "ba nhà": Nhà nước (kiến tạo chính sách), Nhà doanh nghiệp (đầu tư công nghệ, thị trường) và Nhà nông (chuẩn hóa sản xuất).

Năm 2026 sẽ là cột mốc đánh dấu sự trưởng thành vượt bậc của nông nghiệp Việt Nam. Từ một ngành sản xuất truyền thống dựa trên khai thác tài nguyên, chúng ta đang chuyển mình mạnh mẽ thành một ngành kinh tế hiện đại, tích hợp đa giá trị, có trách nhiệm với môi trường toàn cầu và đủ sức đứng vững trong mọi biến động của dòng chảy thương mại thế giới.