Xung đột ở Trung Đông: Doanh nghiệp cần chủ động ứng phó rủi ro

Nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu

Cuộc chiến ở Trung Đông vào một vòng xoáy căng thẳng mới. Mặc dù chưa xảy ra đứt gãy lớn trong hệ thống chuỗi cung ứng, nhưng đã tác động gián tiếp đến các doanh nghiệp xuất khẩu trong nước qua việc gia tăng chi phí vận tải, bảo hiểm và nhiên liệu. Theo Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), những tác động này đã làm tăng chi phí sản xuất, đồng thời gây ảnh hưởng tiêu cực đến lịch trình giao hàng.

Một trong những khu vực chiến lược quan trọng đối với thương mại quốc tế là Eo biển Hormuz. Đây là tuyến hàng hải kết nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương, nơi qua đó vận chuyển một phần lớn lượng dầu thô toàn cầu. Khi an ninh khu vực này trở nên bất ổn, các hãng tàu quốc tế bắt đầu yêu cầu thay đổi lộ trình vận chuyển hoặc tạm dừng một số tuyến qua Hormuz. Kết quả là thời gian vận chuyển kéo dài từ 7 đến 14 ngày, gây gián đoạn và ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng của nhiều ngành nghề, đặc biệt là đối với các sản phẩm cần vận chuyển qua hệ thống container lạnh.

Trong khi đó, các tập đoàn vận tải lớn như Maersk, Hapag-Lloyd và CMA CGM đã áp dụng phụ phí rủi ro chiến tranh cho các tuyến đi qua khu vực này. Cước vận tải tuyến châu Á - Dubai đã tăng gần gấp đôi, từ mức bình thường lên 1.500 - 4.000 USD mỗi container. Đây là khoản chi phí mà doanh nghiệp buộc phải chấp nhận, khiến giá thành sản phẩm tăng, giảm sức cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu

Bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (Vasep) cho biết,  Trung Đông là một trong những thị trường xuất khẩu trọng điểm của ngành thủy sản Việt Nam. Chiến sự đang xảy ra, thời gian vận chuyển kéo dài và lượng tàu chờ tăng, nguy cơ ùn tắc cảng và thiếu vị trí cắm điện cho container lạnh gia tăng. Chi phí lưu bãi và lưu container bị đẩy lên, trong khi rủi ro chất lượng sản phẩm tăng nếu thời gian lưu kéo dài vượt ngưỡng an toàn. Giá thủy sản vì thế chịu tác động hai tầng: tại khu vực Trung Đông, chi phí vận chuyển và bảo hiểm tăng trực tiếp làm tăng giá nhập khẩu. Nếu khủng hoảng kéo dài, chi phí cao trở thành "mặt bằng mới" buộc doanh nghiệp phải tái cơ cấu thị trường và đàm phán lại hợp đồng.

Rủi ro không chỉ nằm ở các tuyến đi Trung Đông mà còn ảnh hưởng đến các thị trường khác. Tổng kim ngạch hàng hóa xuất khẩu sang Mỹ và EU hiện chiếm khoảng 39,5% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước, trong đó phần lớn hàng hóa đi qua hành lang Suez - Biển Đỏ. Khi tuyến này biến động, nền kinh tế sẽ bị ảnh hưởng. Chuyên gia kinh tế, PGS, TS Nguyễn Hữu Huân chỉ ra rằng, logistics là rủi ro lớn nhất hiện nay, bởi chi phí logistics vốn chiếm 10–20% giá thành có thể tăng thêm 15–25% nếu phụ phí chiến tranh và chi phí đổi tuyến gia tăng. Ông Huân cảnh báo trong kịch bản căng thẳng kéo dài 6 tháng, kim ngạch xuất khẩu có thể giảm 2 đến 4% so với kịch bản cơ sở do mất lợi thế giá và chậm tiến độ giao hàng.

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, nhận định căng thẳng tại Biển Đỏ không chỉ tác động các lô hàng sang Trung Đông mà còn ảnh hưởng tới thị trường châu Âu; khi tàu phải vòng qua Mũi Hảo Vọng, hành trình kéo dài thêm nhiều ngày. Với trái cây tươi, vài ngày chậm trễ có thể làm suy giảm chất lượng và giá bán; container lạnh vận hành lâu hơn làm chi phí tăng và rủi ro hư hỏng cao hơn. Dù kim ngạch rau quả sang Trung Đông và châu Âu chiếm dưới 10% toàn ngành, đây vẫn là phần quan trọng trong chiến lược đa dạng hóa thị trường, và vì thế cũng là phần cần được bảo vệ

Chủ động ứng phó để giảm thiểu tác động

Doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là trong các ngành phụ thuộc vào chuỗi cung ứng quốc tế như thủy sản, may mặc, rau quả, cần phải có những chiến lược ứng phó chủ động để giảm thiểu tác động của căng thẳng địa chính trị. Các chuyên gia cảnh báo, doanh nghiệp cần phải theo dõi sát sao tình hình chính trị và an ninh tại các khu vực trọng yếu như Eo biển Hormuz, Biển Đỏ và Kênh đào Suez. Các hiệp hội, cơ quan xuất nhập khẩu cũng cần phối hợp với các đối tác quốc tế để cập nhật thông tin và điều chỉnh kế hoạch vận chuyển.

Bà Lê Hằng cũng khuyến cáo rằng doanh nghiệp cần phải đa dạng hóa tuyến vận chuyển để tránh phụ thuộc vào một lối đi duy nhất. Việc chuyển hướng hành trình qua Mũi Hảo Vọng có thể giúp tránh được khu vực xung đột, nhưng đồng thời sẽ tăng thời gian vận chuyển, kéo theo sự tăng trưởng của chi phí và rủi ro về chất lượng sản phẩm, đặc biệt đối với các mặt hàng đòi hỏi yêu cầu bảo quản đặc biệt như thủy sản.

Một trong những chiến lược quan trọng là gia tăng dự trữ tại các kho lạnh khu vực, nhằm đảm bảo chất lượng sản phẩm trong trường hợp các chuyến hàng bị trì hoãn. Đồng thời, việc ký kết các hợp đồng vận chuyển dài hạn, thay vì chỉ dựa vào các hợp đồng giao ngay, cũng sẽ giúp doanh nghiệp giảm bớt sự ảnh hưởng từ sự thay đổi bất ngờ của chi phí và phí bảo hiểm.

Về phần bảo hiểm, theo các chuyên gia trong ngành logistics, doanh nghiệp cần phải có các điều khoản rõ ràng về trách nhiệm và cơ chế chia sẻ chi phí trong hợp đồng thương mại. Việc này sẽ giúp giảm thiểu tranh chấp và đảm bảo rằng doanh nghiệp không bị thiệt hại quá lớn khi chi phí bảo hiểm tăng đột ngột hoặc khi phụ phí chiến tranh được áp dụng.

Ông Phạm Văn Xô, Chủ tịch Hiệp hội Xuất nhập khẩu TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh doanh nghiệp cần phải nhìn nhận logistics như một yếu tố chiến lược, không chỉ là một khâu hậu cần thông thường. Các doanh nghiệp cần điều chỉnh lại kế hoạch sản xuất theo khung vận tải, thay vì chỉ chú trọng vào đơn hàng. Cùng với đó, các doanh nghiệp cũng phải có kế hoạch dự phòng để tránh trường hợp mất đi lợi thế cạnh tranh khi chi phí tăng.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp cần phải có chiến lược ứng phó linh hoạt và chủ động. Việc theo dõi sát diễn biến, đa dạng hóa tuyến vận chuyển, và có các biện pháp bảo vệ hợp đồng sẽ giúp doanh nghiệp không chỉ duy trì được khả năng xuất khẩu mà còn bảo vệ được thị phần trong bối cảnh căng thẳng gia tăng tại Trung Đông.