Ấn Độ thử nghiệm mô hình du lịch dành cho người khiếm thị

Tại Ấn Độ, một số công ty du lịch và tổ chức xã hội đang thử nghiệm mô hình “sensory tourism” - du lịch đa giác quan - dành riêng cho người không thể nhìn thấy. Thay vì đưa khách tới những điểm “view đẹp”, các tour được thiết kế quanh cảm giác: chạm vào đá cổ, nghe âm thanh của thành phố, ngửi mùi thức ăn đường phố hay cảm nhận sự thay đổi của nhiệt độ và gió trong không gian.

Du lịch đa giác quan

Trong nhiều năm, du lịch toàn cầu gần như được xây dựng quanh thị giác. Người ta đi để ngắm cảnh, săn hoàng hôn, tìm góc check-in đẹp hay mang về những bức ảnh hoàn hảo cho mạng xã hội. Một điểm đến hấp dẫn thường được định nghĩa bằng mức độ “ăn ảnh” của nó. Nhưng sự xuất hiện của các tour du lịch dành cho người khiếm thị tại Ấn Độ đang đặt ra một câu hỏi khác: Liệu một chuyến đi chỉ thực sự tồn tại qua những gì con người nhìn thấy?

Giữa một khu chợ đông đúc ở Jaipur, hướng dẫn viên yêu cầu cả nhóm du khách dừng lại và nhắm mắt. Không phải để thiền hay cầu nguyện, mà để “cảm nhận thành phố”. Tiếng leng keng của vòng tay kim loại va vào nhau từ một quầy hàng gần đó. Mùi nghệ, bạch đậu khấu và trà masala trộn lẫn trong không khí nóng của buổi chiều. Xa xa là tiếng còi xe, tiếng rao của người bán hàng bằng thứ âm điệu lên xuống như hát.

Một số hoạt động trong tour còn được thiết kế để người khiếm thị “đọc” không gian theo cách rất khác thường. Họ cưỡi lạc đà giữa vùng ngoại ô Rajasthan để cảm nhận nhịp chuyển động của sa mạc qua tiếng chuông rung trên cổ vật nuôi và luồng gió nóng phả vào mặt. Ở các khu chợ thủ công, du khách được chạm tay vào những tấm vải dệt truyền thống để phân biệt chất liệu cotton, lụa hay len bằng xúc giác. Thậm chí, hướng dẫn viên còn giúp họ nhận biết không gian qua âm thanh vọng lại trong các hành lang đá cổ của pháo đài Amber - nơi chỉ cần tiếng bước chân thay đổi cũng đủ để hình dung độ rộng, chiều sâu và cấu trúc của công trình.

Tại một bảo tàng ở Jaipur, tấm biển nhỏ cạnh khu trưng bày ghi dòng chữ hiếm thấy: “Please touch all exhibits”. Trong phần lớn bảo tàng trên thế giới, khách tham quan luôn được nhắc “không chạm vào hiện vật”. Nhưng với người khiếm thị, đôi tay chính là đôi mắt. Họ lần theo những đường nét nổi trên mô hình của các cung điện cổ, chạm vào bản sao tượng điêu khắc hay đọc chữ nổi Braille được đặt cạnh hiện vật. Một hướng dẫn viên mô tả bức tượng thần Hindu bằng giọng kể chậm rãi, trong khi du khách dùng tay cảm nhận từng chi tiết trên khuôn mặt đá.

Ở một gian khác, khách được nghe âm thanh mô phỏng nhịp sống của khu chợ truyền thống: tiếng bánh xe gỗ, tiếng gia vị đổ vào chảo nóng, tiếng bước chân trên nền đá cũ. Không gian, vì thế, không còn là thứ để “xem”, mà trở thành thứ để bước vào bằng toàn bộ cơ thể.

Một trong những điều khiến các tour du lịch này đặc biệt là cách người khiếm thị ghi nhớ nơi chốn, lưu giữ ký ức bằng âm thanh và cảm giác. Họ có thể nhớ tiếng chuông tàu điện ở một nhà ga, độ nhám của tường đá trong một pháo đài cổ hay mùi hương đặc trưng của một khu chợ địa phương.

Một du khách khiếm thị từng chia sẻ rằng, anh nhớ về Jaipur bằng cảm giác ấm nóng của sa thạch dưới bàn tay và tiếng chim công vang lên lúc bình minh. Với anh, dù không thể nhìn thấy nhưng thành phố ấy vẫn vô cùng sống động.

Du lịch hòa nhập: Xu hướng mới của ngành công nghiệp trải nghiệm

Sự phát triển của các tour dành cho người khiếm thị cũng phản ánh một thay đổi lớn hơn trong ngành du lịch toàn cầu: khái niệm inclusive tourism - du lịch hòa nhập.

Từ lâu, khách du lịch khuyết tật thường là nhóm ít được chú ý trong ngành du lịch đại chúng. Nhưng những tour như ở Ấn Độ đang cho thấy một thay đổi khác: người khuyết tật không chỉ cần được “hỗ trợ” để đi du lịch, mà còn có thể góp phần thay đổi chính cách du lịch được cảm nhận. Hiện nay, nhiều quốc gia bắt đầu coi việc tạo điều kiện để người khuyết tật tiếp cận các dịch vụ du lịch là trách nhiệm xã hội và là một phần của ngành công nghiệp trải nghiệm.

Nhiều bảo tàng trên thế giới đã bổ sung mô hình 3D cho khách khiếm thị, sân bay và ga tàu cải thiện hệ thống hướng dẫn âm thanh, còn các thành phố du lịch bắt đầu thiết kế không gian thân thiện hơn với người khuyết tật.

Ban đầu, các tour sensory tourism được thiết kế để giúp người khiếm thị có cơ hội du lịch dễ dàng hơn. Nhưng theo thời gian, ngày càng nhiều du khách sáng mắt cũng tìm đến những hành trình này vì tò mò muốn trải nghiệm thế giới theo cách khác. Một số tour thậm chí yêu cầu khách bịt mắt trong vài giờ để hiểu cách người khiếm thị cảm nhận không gian.

Nhiều người nói họ bắt đầu nhận ra mình vốn phụ thuộc vào thị giác đến mức nào. Khi đôi mắt tạm thời nhắm lại, các giác quan khác bỗng trở nên sắc nét hơn: tiếng vọng trong pháo đài cổ, mùi bụi sau cơn gió nóng hay cảm giác khác biệt của từng loại đá dưới bàn chân.

Có lẽ vì thế mà những chuyến đi này cũng đặt ra một câu hỏi cho phần còn lại của thế giới: liệu con người hiện đại có đang nhìn quá nhiều nhưng cảm nhận quá ít? Điều thú vị nhất của những tour du lịch dành cho người khiếm thị không nằm ở công nghệ hỗ trợ hay các mô hình trải nghiệm đặc biệt. Điều quan trọng hơn là chúng buộc phần còn lại của thế giới phải suy nghĩ lại về chính cách mình đang du lịch.