Doanh nghiệp có nguy cơ mất thị trường xuất khẩu nếu chậm chuyển đổi kép

Áp lực từ luật chơi mới

Xuất khẩu đang bước vào một giai đoạn cạnh tranh hoàn toàn khác. Nếu như trước đây giá thành, chất lượng và tiến độ giao hàng là những tiêu chí quyết định, thì hiện nay dữ liệu phát thải, khả năng truy xuất nguồn gốc và mức độ tuân thủ ESG đã trở thành điều kiện bắt buộc để hàng hóa có thể đi xa.

Theo Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP Hồ Chí Minh (ITPC), chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mà đã trở thành "tấm hộ chiếu" bắt buộc đối với hàng hóa Việt Nam. Trong bối cảnh các thị trường lớn như Liên minh châu Âu và Hoa Kỳ liên tục nâng chuẩn kỹ thuật, doanh nghiệp muốn duy trì đơn hàng buộc phải thay đổi cách sản xuất và quản trị.

Việc kết hợp số hóa với xanh hóa trong mô hình chuyển đổi kép có thể giúp doanh nghiệp tiết kiệm từ 10 đến 15% chi phí vận hành, tăng khoảng 20% năng suất lao động và giảm từ 5 đến 8% lượng phát thải CO₂ mỗi năm. Đây không chỉ là bài toán môi trường mà còn là bài toán hiệu quả kinh doanh.

Ông Huỳnh Thanh Trung, Giám đốc Công ty Cổ phần Leanwares, cho biết các đối tác quốc tế hiện không còn hài lòng với những bộ hồ sơ giấy hay các chứng chỉ truyền thống. Điều họ yêu cầu là dữ liệu số theo thời gian thực, có thể kiểm chứng và truy xuất xuyên suốt chuỗi cung ứng.

Sức ép lớn nhất đang đến từ hàng loạt quy định mới của châu Âu. Sau giai đoạn chuyển tiếp kết thúc cuối năm 2025, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU sẽ chính thức vận hành. Tỷ lệ hạn ngạch phát thải miễn phí sẽ giảm dần từ 97,5% năm 2026 xuống 51,5% năm 2030 và về 0% vào năm 2034. Điều đó đồng nghĩa chi phí carbon mà các nhà xuất khẩu ngoài EU phải gánh sẽ tăng mạnh theo thời gian.

Không chỉ vậy, Quy định chống phá rừng của EU áp dụng với 7 nhóm ngành gồm gỗ, ca cao, giấy, dầu cọ, đậu nành, cao su và cà phê cũng đang tạo ra áp lực chưa từng có. Doanh nghiệp không chỉ cần chứng chỉ mà còn phải cung cấp dữ liệu GPS chính xác của vùng nguyên liệu để chứng minh sản phẩm không liên quan đến mất rừng sau ngày 31/12/2020.

Một yêu cầu mới khác là hộ chiếu sản phẩm số. Chỉ cần quét mã QR trên sản phẩm, nhà nhập khẩu hoặc người tiêu dùng có thể truy cập toàn bộ thông tin về nguyên liệu, hóa chất sử dụng, dấu chân carbon và vòng đời sản phẩm. Đây là xu hướng sẽ tác động trực tiếp đến các ngành dệt may, da giày, nội thất, thép và nhôm của Việt Nam.

Đáng lo ngại là nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn tồn tại khoảng trống lớn về dữ liệu. Theo đánh giá của các chuyên gia, không ít doanh nghiệp đã có các chứng chỉ như FSC, ISO 9001, ISO 14001 hay BSCI nhưng lại thiếu hệ thống dữ liệu có cấu trúc. Khi khách hàng yêu cầu thông tin về phát thải hoặc tọa độ vùng nguyên liệu, doanh nghiệp lúng túng vì dữ liệu nằm rời rạc trong các bảng Excel hoặc chưa từng được thu thập.

Trong khi đó, Việt Nam đặt mục tiêu giảm 15,8% lượng phát thải khí nhà kính vào năm 2030 bằng nguồn lực trong nước và có thể nâng lên 43,5% nếu nhận được hỗ trợ quốc tế. Các quy định trong nước cũng đang được siết chặt. Từ năm 2023 đã có 1.912 cơ sở trọng điểm phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính. Giai đoạn 2025 đến 2030, các yêu cầu về giảm phát thải và minh bạch dữ liệu sẽ tiếp tục được mở rộng.

Cơ hội cho người đi trước

Áp lực gia tăng nhưng đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tái cấu trúc và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Ông Nguyễn Mạnh Cường, Phó Tổng thư ký Hội Tự động hóa Việt Nam, cho rằng nhiều doanh nghiệp vẫn hiểu sai về chuyển đổi số. Họ nghĩ đó là câu chuyện mua phần mềm hoặc đầu tư công nghệ đắt tiền. Thực tế, nếu quy trình quản trị còn rối loạn thì việc áp dụng công nghệ chỉ dẫn tới tình trạng "số hóa cái rối". Theo ông Cường, chuyển đổi số phải bắt đầu từ những điểm nghẽn liên quan trực tiếp đến dòng tiền, tồn kho, chất lượng và tiến độ. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, doanh nghiệp mới có nền tảng để khai thác hiệu quả các ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản trị và sản xuất.

Thực tiễn thế giới cho thấy những bài học đắt giá. Tập đoàn Hershey từng thiệt hại hàng trăm triệu USD sau sự cố triển khai hệ thống quản trị vào mùa kinh doanh cao điểm năm 1999. Chuỗi bán lẻ Lidl cũng phải hủy dự án phần mềm SAP trị giá khoảng 500 triệu euro sau nhiều năm thực hiện. Những trường hợp này cho thấy công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi phù hợp với mô hình quản trị và thực tiễn vận hành của doanh nghiệp.

Ở góc độ tài chính, ông Phạm Đăng An, Phó Tổng Giám đốc Vũ Phong Energy Group, cho biết hệ sinh thái tài chính xanh tại Việt Nam đang phát triển nhanh. Cuối năm 2023, tổng dư nợ tín dụng xanh đạt gần 621.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 4,5% tổng dư nợ nền kinh tế, tăng 24% so với năm trước.

Bên cạnh nguồn vốn xanh, thị trường tín chỉ carbon cũng mở ra cơ hội tạo thêm doanh thu. Việt Nam đã chuyển nhượng thành công 10,3 triệu tín chỉ carbon rừng thông qua Ngân hàng Thế giới, thu về 51,5 triệu USD. Đây là minh chứng cho thấy giảm phát thải không chỉ là chi phí mà còn có thể trở thành nguồn lợi kinh tế thực sự.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt, doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam không còn nhiều thời gian để chần chừ. Các thị trường lớn đang chuyển từ kiểm tra giấy tờ sang kiểm chứng dữ liệu, từ đánh giá định kỳ sang giám sát liên tục. Ai xây dựng được hệ thống dữ liệu minh bạch, quản trị phát thải hiệu quả và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh sẽ giữ được thị trường, thậm chí mở rộng cơ hội kinh doanh.

Ngược lại, nếu chậm chuyển đổi, nguy cơ mất đơn hàng, mất khách hàng và mất thị phần xuất khẩu sẽ không còn là cảnh báo xa vời mà sẽ trở thành hiện thực ngay trong những năm tới. Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số vì thế không chỉ là xu hướng phát triển, mà đã trở thành điều kiện sống còn đối với cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam trên hành trình hội nhập.